pers: Object van de maand: het oudste Turnhoutse document



Object van de maand: het oudste Turnhoutse document

Een nieuwe rubriek: het object van de maand. Elke maand zet TRAM 41
één object uit de Turnhoutse musea of het stadsarchief in de kijker.
Deze maand wordt het oudste document uit het archief belicht: een
bijstandsakkoord tussen Turnhout en Brussel uit 1262.
Stadsarchivaris Harry De Kok geeft tekst en uitleg. zie:
http://www.turnhout.be/pag_doc.asp?vid=4628

Een archief is geen collectie. Een collectie wordt kunstmatig
samengebracht en kent succes wanneer de aanlegger ervan voorwerpen van
zijn favoriete belangstelling fanatiek verzamelt. Zo komt een archief
niet tot stand. Een archief groeit organisch. Het stadsarchief is de
organisch gegroeide stedelijke administratie. Een document wordt
aangemaakt, heeft zijn administratieve of juridische functie, komt in
een dynamisch (levend) archief terecht, belandt dan in een
semi-dynamisch en tenslotte in een statisch archief: het stadsarchief.
Let op: hier is het document niet dood maar krijgt het een nieuwe
functie van wetenschappelijke, cultuurhistorische en vulgariserende
aard. Vanzelfsprekend doorloopt niet elk document dit curriculum.
Sommige mogen vernietigd worden.

In de rand van het archief zitten vaak wel collecties, zoals in
Turnhout de Wetenschappelijke Bibliotheek Taxandria, ontstaan als
handbibliotheek van het museum maar nu een echte en waardevolle
onderzoeksbibliotheek van de Kempen met meer dan 60.000 banden. Hier
collectioneert men dus ?gericht? boeken. Ook het prentenkabinet is een
collectie. Foto?s, kaarten, postkaarten e.d. Zolang ze van
topografische of historische aard zijn horen ze thuis bij het
stadsarchief. Zijn ze van kunsthistorische aard, in het museum. Het is
dus logisch dat een archief normaal aangroeit met recente documenten,
bijna nooit met zeer oude, laat staan het oudste dat men bezit. En dit
gebeurde toch in Turnhout!

In 1982 vonden wij in een oud register van de accijnsrekeningen van
1695 tot 1700 (een soort belasting op het verbruik) een opgevouwen
perkament terug, diep verscholen, misschien wel gebruikt als een soort
bladwijzer. Bij nader toezien bleek het document van 28 januari 1262
(n.s.) te zijn. In dat jaar sloten een aantal Brabantse steden
bilaterale overeenkomsten met elkaar. Het betrof de steden Lier,
Antwerpen, Leuven, Zoutleeuw, Geldenaken (Jodoigne), Tienen, Nijvel,
Herentals, Zichem, Vilvoorde, Incourt, Gembloers ? en Turnhout.

Het Turnhoutse stadsarchief bewaart de bijstandsakkoorden met
Antwerpen en Lier. In Leuven zit het akkoord tussen de stad van de
Pietermannen en deze van de Muggenblussers. En wat tartte nu onze
verbeelding. Het (weer)gevonden stuk betrof het akkoord tussen
Turnhout en Brussel: een belofte om elkaar bij te staan, eventuele
geschillen te beëindigen om de vrede en de vriendschap te bevestigen.
In dat jaar beleefde het hertogdom Brabant een crisis. U weet
misschien dat de hertogen geregeld op het kasteel van Turnhout kwamen.
Hertog Hendrik III was gestorven. De opvolger Hendrik IV zwakzinnig.
Vanuit het buitenland (Gelderland, Luik) probeerde men invloed te
krijgen, maar de hertogin Aleydis kon de Brabantse opvolging veilig
stellen en toevertrouwen aan haar tweede zoon, Jan I. In dat kader
speelden de steden en dus ook Turnhout een rol.

Rest ons het document te beschrijven. Het meet 254 mm. hoogte op 225
mm. breedte met een plica (plooi) onderaan van 33 mm. De zegels van
Brussel (St.-Michiel) en Turnhout (het hert) ontbreken, net zoals de
aanhechtingskoorden. U ziet wel de perforaties. In die tijd werd een
overeenkomst nog echt bezegeld. Een zegel was een waarmerk,
vergelijkbaar met onze handtekening. Een zegel was misschien wel een
middel om de ongeletterdheid van de president-schepen (nu
burgemeester) en de schepenen te camoufleren. Want alhoewel ze ook
rechters waren en zelfs het doodvonnis konden uitspreken, konden zij
vaak niet schrijven. De enige bolleboos in de stad ? toen ? was de
secretaris. Het document is in het Latijn. Probeer mee te lezen
?Universis tam presentibus quam posteris ad quorum noticiam presens
scriptum pevenerit. Scabini, jurati et communitatos urbium de Bruxella
et de turnhout salutem?. Wij vertalen: Aan allen die nu en die later
zullen leven (zo gebeurde de communicatie) en die dit document zullen
ter ore komen. De schepenen, gezworenen en de gemeentenaren van
Brussel en Turnhout groeten u. En lezen wij dan ook nog de laatste
regels ?Actum Lovanii sabbato ante purificationem beate marie
virginis. Anno domini ?millesimo ducentesimo sexagesimo primo?
oftewel: Gegeven te Leuven (de eerste hoofdstad van het hertogdom
Brabant) op de zaterdag voor Onze Lieve Vrouw Lichtmis (zo dateerde
men en dat was dus 28 januari) van het jaar Onzes Heren 1261. Toch
sprak ik van 1262, want onze voorouders gebruikten toen de Paasstijl.
Het jaartal veranderde slechts met Pasen en bij alle dagen ervoor
moest men één jaartal bijtellen.

Harry de Kok
Turnhoutse Route voor Archief en Musea
bron:
http://www.turnhoutblogt.be/wp/2007/05/10/object-van-de-maand-het-oudste-turnhoutse-document/
.