Ta?n Ma.n Ve^` Hu+o+ng Xu+a La`ng Co^?

Tri'ch Ta.p Chi' Ca'ch Ma.ng So^' 66 Cu?a DDa.i Vie^.t Ca'ch Ma.ng DDa?
ng
www.daiviet.org


Ta?n Ma.n Ve^` Hu+o+ng Xu+a La`ng Co^?


Minh Vu~ Ho^` Va(n Cha^m


Hu+o+ng Xu+a La`ng Co^? la` te^n mo^.t tour du li.ch ddu+o+.c to^? chu
+'c trong khuo^n kho^? Festival Hue^' tu+` na(m 2006\.

To^i dda~ tu+`ng nghe no'i dde^'n Tie^'ng xu+a, Da'ng xu+a, Lo^'i xu
+a \... trong ca'c sinh hoa.t va(n ho'a\. Nay la.i ddu+o+.c nghe the^m
Hu+o+ng xu+a trong Hu+o+ng Xu+a La`ng Co^?\. DDe^` ca^.p dde^'n
Tie^'ng xu+a thi` cha('c cha('n la` co' y' nha('c nho+? dde^'n tie^'ng
no'i tie^'ng cu+o+`i hay tie^'ng dda`n tie^'ng ha't cu?a ngu+o+`i xu+a
\. No'i dde^'n Da'ng xu+a thi` ro~ ra`ng la` hoa`i nie^.m ve^` hi`nh
bo'ng ngu+o+`i xu+a: “Mu+a he` na('ng cha'i oanh a(n no'i, So+'m ngo~
tru+a sa^n lie^~u ddu+'ng ngo^`i”\. Co`n go+.i nho+' dde^'n lo^'i xu+a
thi` ddu'ng la` mo^ thu+'c tuye^.t ha?o dde^? die^~n ta? lo`ng hoa`i
co^?: “Lo^'i xu+a xe ngu+.a ho^`n thu tha?o”, hay ta^m su+. u buo^`n,
ca?m tu+o+?ng ba^ng khua^ng, ma^'t ma't cu?a nhu+~ng ke? kho^ng ddu+o
+.c may ma('n trong ti`nh tru+o+`ng: “Cuo^'i tu+o+`ng gai go'c mo.c
dda^`y, DDi ve^` na`y nhu+~ng lo^'i na`y na(m xu+a”\.

The^' co`n Hu+o+ng xu+a trong Hu+o+ng Xu+a La`ng Co^?\? DDie^`u cha
('c cha('n la` Hu+o+ng xu+a o+? dda^y kho^ng co' gia^y mo+ re^~ ma'
gi` vo+'i y' tu+o+?ng la~ng ma.n cu?a mo^t nha` tho+ tie^`n chie^'n:
“Na`ng la` tuye^'t hay da na`ng tuye^'t ddie^?m\? Na`ng la` hu+o+ng
hay nhan sa('c le^n hu+o+ng”; hay vo+'i cu+? chi? dda ti`nh: “DDa^.p
co^? ki'nh ra ti`m la^'y bo'ng, Xe^'p ta`n y la.i dde^? da`nh ho+i” cu?
a mo^.t dda^'ng qua^n vu+o+ng ra^'t mu+.c chung ti`nh ma` cu~ng ho+.m
mi`nh hay chu+~ nha^'t thie^n ha.: “Tra^?m ba^'t u+'ng thi', nhu+o+.c u
+'ng thi', ta^'t tru'ng Tra.ng nguye^n” (Tra^?m kho^ng ddi thi, ne^'u
ddi thi, ta^'t dda^.u Tra.ng nguye^n)\. Ly' do vo^ cu`ng ddo+n gia?n:
Hu+o+ng xu+a o+? dda^y kho^ng pha?i la` ho+i ha'm ngu+o+`i dde.p dda~
bo? ra ddi, “Sa`ng kho^ng tu' bi. quye^?n ba^'t ta^?m, Chi' kim tam ta?
i va(n du+ hu+o+ng” (Ba na(m cha(n cuo^'n co`n nguye^n ne^'p, Ma`
va^~n tho+m tho chu't pha^'n thu+`a), ma` la` vang va` bo'ng cu?a
mo^.t tho+`i dda~ qua co`n lu+u la.i chu't du+ hu+o+ng o+? mo^.t la`ng
que^ na(`m be^n bo+` nam so^ng O^ La^u, ca'ch tha`nh pho^' Hue^' non
40 ki lo^ me't ve^` phi'a ba('c: la`ng co^? Phu+o+'c Ti'ch\.

Phu+o+'c Ti'ch nga`y nay thuo^.c tho^n Phu+o+'c Phu', xa~ Phong Ho`a,
huye^.n Phong DDie^`n, ti?nh Thu+`a Thie^n Hue^'\. Danh xu+ng Phu+o+'c
Phu' co' tu+` tho+`i Co^.ng Ho`a do su+. sa'p nha^.p hai la`ng Phu+o
+'c Ti'ch, Phu' Xua^n va` mo^.t va.n cha`i tre^n ba~i so^ng Phu+o+'c
Ti'ch dde^? tha`nh la^.p a^'p Phu+o+'c Phu' Va.n va`o na(m 1958\. Va.n
cha`i go^`m mo^.t nho'm cu+ da^n ba?n ddi.a go^'c Tie^`n Vie^.t,
chuye^n nghe^` cha`i lu+o+'i, sinh hoa.t rie^ng le?, chi? giao tie^'p
vo+'i cu+ da^n quanh vu`ng qua mo^~i mo^.t vie^.c trao ddo^?i ca' to^m
la^'y tie^`n ddong ga.o muo^'i\. Ro~ ra`ng ho. dda~ ddi.nh cu+ la^.p
nghie^.p o+? dda^y tu+` tho+`i ky` O^ Ly', hoa(.c tru+o+'c nu+~a, va`
dda~ kho^ng bo? ra ddi khi vu`ng dda^'t na`y tro+? ve^` vo+'i DDa.i
Vie^.t\. Ngu+o+.c la.i, cu+ da^n Phu' Xua^n la` kha'ch ho^., chi? mo
+'i dde^'n ddi.nh cu+ o+? dda^y tu+` ddo+`i Gia Long, va`o dda^`u
the^' ky? XIX\. Nguye^n lai, nha` vua la^'y dda^'t to^?ng Phu' Xua^n
dde^? xa^y kinh tha`nh ne^n cho cu+ da^n Phu' Xua^n ddu+o+.c quye^`n
dde^'n ddi.nh cu+ o+? ba^'t cu+' no+i na`o co' dda^'t tro^'ng\. La`ng
Phu+o+'c Ti'ch lu'c ba^'y gio+` co' ba~i dda^'t co^`n chi? dde^?
tro^`ng thuo^'c la', kho^ng co' nha` cu+?a, ne^n mo^.t nho'm cu+ da^n
Phu' Xua^n dde^'n dda^y dda~ xin quan ddi.a phu+o+ng chie^'u me^.nh
vua cho la^'y dda^'t a^'y dde^? la^.p la`ng Phu' Xua^n\. DDe^'n tho+`i
Xa~ Ho^.i Chu? Nghi~a, a^'p Phu+o+'c Phu' Va.n ddu+o+.c ddo^?i tha`nh
tho^n Phu+o+'c Phu', nhu+ng vi` nhu+~ng ly' do go^'c ga'c kha'c bie^.t
trong qua' tri`nh tha`nh la^.p ne^u tre^n ma` danh xu+ng Phu+o+'c Phu'
chi? mang y' nghi~a ha`nh chi'nh\. Tha^.t the^', khi ddi sa^u va`o
ca'c ma(.t sinh hoa.t va(n ho'a xa~ ho^.i thi` ca'c nho'm cu+ da^n
tha`nh vie^n cu?a Phu+o+'c Phu' dde^`u bo^.c lo^. nhu+~ng ne't dda(.c
thu` rie^ng bie^.t, do ddo', cu.m tu+` La`ng co^? cu?a tour du li.ch Hu
+o+ng Xu+a La`ng Co^? to^? chu+'c trong khuo^n kho^? Festival Hue^'
chi? dde^? no'i ve^` la`ng Phu+o+'c Ti'ch\.

La`ng Phu+o+'c Ti'ch ddu+o+.c tha`nh la^.p na(m 1471, du+o+'i trie^`u
Le^ Tha'nh To^ng\. Kho^ng no'i dde^'n ca'c la`ng co^? o+? mie^`n Ba
('c, chi? so sa'nh vo+'i mo^.t so^' la`ng xa~ ta.i ddi.a phu+o+ng
Thua^.n Ho'a thi` la`ng Phu+o+'c Ti'ch kho^ng pha?i la` la`ng co^?
nha^'t\. Tha^.t the^', ke^? tu+` na(m 1307, khi DDoa`n Nhu+~ Ha`i ddo^?
i hai cha^u O^ Ly' tha`nh Thua^.n cha^u va` Ho'a cha^u thi` mo^.t so^'
la`ng xa~ cu?a cu+ da^n DDa.i Vie^.t la^`n lu+o+.t ddu+o+.c tha`nh
la^.p tre^n co+ so+? he^. tho^'ng la`ng xa~ ngu+o+`i Cha(mpa dde^?
la.i ma` su+? sa'ch co' dde^` ca^.p nhu+ng nay tre^n thu+.c ddi.a
kho^ng co`n da^'u ve^'t nhu+ La Thu?y, Ta'c Ho^`ng, DDa` Bo^`ng, hoa
(.c nay dda~ ddo^?i ra danh xu+ng Ha'n Vie^.t nhu+ Tra` Ke^. (ve^` sau
la` Thanh Ke^., nay la` Thanh Lu+o+ng), Lo+.i Bo^`ng (Kim Bo^`ng),
Bo^` DDa`i (Bo^` DDie^`n), Bo^` La~ng (Ba(`ng La~ng), U Ca^`n (Hu+o+ng
Ca^`n), DDa`o Cu` (Va^n Cu`), hoa(.c co`n lu+u da^'u ve^'t o+? danh xu
+ng thua^`n Vie^.t nhu+ Ke? Lu+`, Ke? Lie^.u, Co^? Lie^~n, Co^? Bo^'i,
Co^? Bu+u, Co^? Bi\. Nu+?a dda^`u the^' ky? XV, tu+` trie^`u Ho^` Ha'n
Thu+o+ng dde^'n dda^`u trie^`u Ha^.u Le^ la` giai ddoa.n di da^n thu+'
hai va`o Ho'a cha^u vo+'i vie^.c tha`nh la^.p ca'c la`ng DDa Ca?m (My~
Xuye^n), DDa`m Bo^?ng (U+u DDie^`m), DDu+o+`ng Long (Chi' Long), Be^?
Thu (Phu' No^ng), Hoa Lang (Hie^`n Lu+o+ng), Trie^`u So+n, DDi.a Linh,
La Khe^\. La`ng Phu+o+'c Ti'ch ddu+o+.c tha`nh la^.p va`o ddo+.t di
da^n thu+' ba, sau chie^'n di.ch Cha` Ba`n, tu+` na(m 1471 va` ra?i
ra'c trong ca'c na(m ve^` nu+?a sau the^' ky? XV, cu`ng tho+`i vo+'i
ca'c la`ng Ta^n Qua'n (Lu+o+ng Qua'n), Nguye^.t Bie^`u, An Cu+.u, Da~
Le^, Thanh Toa`n, Du+o+~ng Mo^ng, An Truye^`n, Vi~ Da., Nam Pho^?,
Minh No^ng (An No^ng), Phu` Ba`i, Pha^'n Vu~ (Va^n Du+o+ng), Khu'c
O^'c (Phu' O^'c), Lu+o+ng Mai, Va(n Xa'\. Lu'c dda^`u, la`ng co' te^n
la` Ca?m Quye^'t, thuo^.c huye^.n Kim Tra`, phu? Trie^.u Phong, thu+`a
tuye^n Thua^.n Ho'a\. DDe^'n khi ca'c chu'a Nguye^~n ca't cu+' o+?
DDa`ng Trong, xu+' Thua^.n Ho'a ddu+o+.c chia tha`nh nhie^`u dinh, va`
huye^.n Kim Tra` ddu+o+.c ddo^?i tha`nh Hu+o+ng Tra`, thi` la`ng Ca?m
Quye^'t ddu+o+.c ddo^?i la.i la` Phu+o+'c Giang, huye^.n Hu+o+ng Tra`,
thuo^.c ve^` Chi'nh Dinh\. DDo+`i Ta^y So+n ddo^?i tha`nh Hoa`ng Giang
\. Na(m 1835, nie^n hie^.u Minh Ma.ng thu+' 15 nha` Nguye^~n, la^.p
the^m huye^.n Phong DDie^`n tu+` dda^'t cu?a hai huye^.n Qua?ng
DDie^`n va` Hu+o+ng Tra`, la`ng Hoa`ng Giang la.i ddo^?i te^n tha`nh
Phu+o+'c Ti'ch, thuo^.c to^?ng Pho` Tra.ch, huye^.n Phong DDie^`n,
phu? Thu+`a Thie^n\.

Nhu+ va^.y, ne^'u chi? ddu+'ng ve^` ma(.t nie^n dda.i tha`nh la^.p
ma` xe't thi` trong ddi.a ha.t Thu+`a Thie^n Hue^', la`ng Phu+o+'c
Ti'ch kho^ng pha?i la` la`ng co^? nha^'t, ma(.c du` ti'nh dde^'n nay
la`ng dda~ to^`n ta.i va` pha't trie^?n non 600 na(m\. Tha^.t va^.y,
la`ng Phu+o+'c Ti'ch hi`nh tha`nh trong ddo+.t di da^n thu+' ba cu?a cu
+ da^n DDa.i Vie^.t tu+` DDa`ng Ngoa`i va`o, muo^.n ho+n ca'c la`ng
thuo^.c ddo+.t di da^n thu+' nha^'t tu+` 100 dde^'n 150 na(m, ca'c
la`ng thuo^.c ddo+.t di da^n thu+' hai khoa?ng 50 na(m, va` so+'m ho+n
ca'c la`ng thuo^.c ddo+.t di da^n thu+' tu+ chi? tre^n du+o+'i 130 na(m
\. Nhu+ng la`ng Phu+o+'c Ti'ch ddu+o+.c gio+'i nghie^n cu+'u va(n ho'a
to^n vinh la` la`ng co^?, tha^.m chi' co`n xu'c tie^'n vie^.c la^.p
ho^` so+ xin nha` chu+'c tra'ch tha^?m quye^`n co^ng nha^.n la` la`ng
di sa?n va(n ho'a, bo+?i le~ la`ng Phu+o+'c Ti'ch co`n ba?o lu+u
nhie^`u gia' tri. va^.t the^? va` phi va^.t the^? i't khi ti`m tha^'y o
+? ca'c no+i kha'c ta.i mie^`n Trung nhu+ ddi.a the^' ye^n ngu+.a cao
ra'o vo+'i do`ng so^ng O^ La^u uo^'n khu'c bao quanh ba ma(.t, ca?nh
quan tu+o+i ma't vo+'i vu+o+`n tu+o+.c va` nha` ru+o+`ng trong mo^.t
kho^ng gian mo+? ro^.ng chen la^~n ca'c co^ng tri`nh kie^'n tru'c tho
+` phu+o+.ng co^? ki'nh va` ca'c di chi? va(n ho'a nhie^`u thu+' co'
nie^n dda.i lu`i xa ve^` tho+`i dda.i La^m A^'p - Nha^.t Nam\. Cha?
the^' ma` nha` ba'o Hoa`ng Tha'i Lo^.c trong ba`i “La`ng co^? Phu+o+'c
Ti'ch la` mo^.t pha't hie^.n lo+'n” dda(ng tre^n ba'o Thu+`a Thie^n
Hue^' nga`y 17-5-2003 dda~ tri'ch da^~n lo+`i pha't bie^?u cu?a Kie^'n
tru'c su+ Hoa`ng DDa.o Ki'nh: “Ngu+o+`i ta cu+' quen nghi~ nhu+~ng gi`
co^? ki'nh, xa xu+a pha?i na(`m o+? dda^'t Ba('c\. DDe^'n Phu+o+'c
Ti'ch to^i thu+.c su+. su+?ng so^'t\. No' la` mo^.t ca'i la`ng co^? cu?
a ngu+o+`i Vie^.t co' tu+` the^' ky? XV”\.

Lie^n tie^'p ma^'y tha'ng trong nu+?a sau na(m 2003, ba'o chi' o+?
ca? Ha` No^.i la^~n Sa`i Go`n, va` dda`i truye^`n hi`nh Hue^', la^`n lu
+o+.t dda(ng ba`i va` chie^'u ba(ng hi`nh pho'ng su+. ve^` ngo^i la`ng
co^? no'i tre^n ma` tro.ng ta^m xoay quanh va^'n dde^` la`m sao ba?o
tri` nhu+~ng ngo^i nha` co^? trong la`ng, co' ca'i ga^`n 200 na(m tuo^?
i, ma` Ho^.i Kie^'n tru'c su+ Vie^.t Nam qua kha?o sa't buo^?i dda^`u
dda~ dda'nh gia' la` di sa?n va(n ho'a ra^'t dda'ng tra^n tro.ng\. Qua
na(m 2004, mo^.t cuo^.c Ho^.i tha?o khoa ho.c ve^` La`ng di sa?n Phu+o
+'c Ti'ch ddu+o+.c to^? chu+'c ta.i Hue^' do su+. pho^'i ho+.p cu?a
Ho^.i Kie^'n tru'c su+ Vie^.t Nam, So+? Va(n ho'a Tho^ng tin Thu+`a
Thie^n Hue^' va` U?y ban nha^n da^n huye^.n Phong DDie^`n, co' su+.
tham du+. cu?a ca'c nha` khoa ho.c thuo^.c Trung ta^m Khoa ho.c Xa~
ho^.i va` Nha^n va(n Vie^.t Nam, Vie^.n DDa.i ho.c Hue^', va` mo^.t
so^' ca'c nha` nghie^n cu+'u dde^'n tu+` Ha` No^.i va` ta.i ddi.a phu+o
+ng\. Mo^.t ta^.p ky? ye^'u ddu'c ke^'t ca'c ba`i tham lua^.n dda~ ddu
+o+.c a^'n ha`nh dde^? la`m co+ so+? cho vie^.c la^.p ho^` so+ khoa
ho.c tri`nh xin Bo^. Va(n ho'a Tho^ng tin va` Du Li.ch co^ng nha^.n
la`ng Phu+o+'c Ti'ch la` la`ng di sa?n ca^'p quo^'c gia\. Trong khuo^n
kho^? Festival Hue^' 2006, mo^.t tour du li.ch ddu+o+.c to^? chu+'c vo
+'i te^n go.i “Hu+o+ng xu+a la`ng co^?”, gio+'i thie^.u du kha'ch
dde^'n Phu+o+'c Ti'ch tha(m ca?nh quan va` ti`m hie^?u nghe^` go^'m
truye^`n tho^'ng cu?a la`ng\. DDe^'n Festival Hue^' 2008, tour du
li.ch Hu+o+ng xu+a la`ng co^? ddu+o+.c mo+? ro^.ng dde^? du kha'ch
dde^'n Phu+o+'c Ti'ch co' co+ ho^.i la`m quen the^m sa?n pha^?m ca'c
la`ng nghe^` truye^`n tho^'ng la^n ca^.n nhu+ go^~ cha.m My~ Xuye^n,
dde^.m ba`ng Pho` Tra.ch, va`ng ba.c Ke^' Mo^n\. Trong tu+o+ng lai,
dde^? ba?o to^`n va` pha't huy gia' tri. li.ch su+? va` va(n ho'a cu?a
la`ng di sa?n Phu+o+'c Ti'ch, ddo^`ng tho+`i na^ng cao mu+'c so^'ng cu?
a da^n la`ng song ha`nh vo+'i vie^.c khuye^'n khi'ch tinh tha^`n ho+.p
ta'c ti'ch cu+.c cu?a ho. trong ca'c du+. a'n pha't trie^?n kinh te^'
ddi.a phu+o+ng ma` du li.ch la` hoa.t ddo^.ng chie^'n lu+o+.c mu~i
nho.n, ca'c nha` nghie^n cu+'u va` hoa.ch ddi.nh chi'nh sa'ch dde^`u
co' chung quan ddie^?m la` la^'y Phu+o+'c Ti'ch la`m trung ta^m ke^'t
ho+.p va` lan to?a cho khu vu+.c ca'c la`ng nghe^` truye^`n tho^'ng
nam O^ La^u cu~ng nhu+ cho ca'c tuye^'n du li.ch phi'a ba('c Hue^'\.

To^i sinh ra va` so^'ng nhu+~ng nga`y tho+ a^'u trong lo`ng Phu+o+'c
Ti'ch\. Ma(.c du` to^i xa la`ng tu+` na(m le^n sa'u dde^? va`o Hue^'
ho.c, nhu+ng to^i va^~n dde^`u dda(.n ve^` la`ng trong nhu+~ng di.p
nghi? Te^'t, nghi? he`\. Chi? tu+` na(m 1947 tro+? ddi, khi do`ng
so^ng O^ La^u tro+? tha`nh gio+'i tuye^'n nga(n ca'ch ddo^i bo+`,
mo^.t be^n la` qua^n Pha'p ddo'ng ddo^`n ta.i My~ Cha'nh, nga`y nga`y
qua so^ng lu`ng su.c ba('t bo+', mo^.t be^n la` bo^. ddo^.i Vie^.t
Minh tro+? ve^` tu+` ca'c an toa`n khu Ho`a My~ va` DDa.i Lu+o+.c,
luo^`n la'ch trong ca'c tho^n xo'm nam O^ La^u thu gom nhu ye^'u pha^?
m, ke^? tu+` da.o ddo', to^i kho^ng ma^'y khi co' di.p ve^` tha(m
la`ng cu~, ma` co' ghe' ta.t ngang thi` cu~ng kho^ng bao gio+` ngu?
la.i qua dde^m\. Ve^` sau, khi mo.i ngu+o+`i trong gia ddi`nh to^i
la^`n lu+o+.t va`o Hue^' ro^`i va`o Sa`i Go`n sinh so^'ng, to^i kho^ng
co`n di.p tro+? ve^` no+i ca('t ro^'n cho^n nhau\. Ma(.c da^`u va^.y,
trong tha(m tha(?m to^.t cu`ng cu?a ta^m tu+, ca?nh quan va` ne^'p
so^'ng cu?a la`ng que^ tha^n ye^u nga`y tru+o+'c va^~n co`n lu+u la.i
nhu+~ng da^'u a^'n dda^.m ne't\. Nhu+~ng hi`nh bo'ng cu?a tuo^?i tho+
va^~n kho^ng he^` mo+` nha.t, cu~ng nhu+ a^m vang cu?a nhu+~ng nga`y
tha'ng a^'y kho^ng bao gio+` ta('t li.m trong to^i\. Ke^? tu+` khi
ddo^i cha^n be' da.i le~o dde~o theo ngu+o+`i lo+'n ro+`i xa que^ nha`
cho dde^'n nay ti'nh ra cu~ng dda~ ba?y mu+o+i na(m tro`n\. Bie^'t bao
nhie^u nu+o+'c dda~ cha?y qua ca^`u! Gia' ba^y gio+` to^i co' di.p tro
+? ve^` que^ cu~ thi` ca'i ti`nh ca?nh cu?a to^i co' le~ cu~ng be~
ba`ng nhu+ lo+`i tho+ cu?a Ha. Tri Chu+o+ng nga`y tru+o+'c:
“Thie^'u tie^?u ly gia la~o dda.i ho^`i
Hu+o+ng a^m vo^ ca?i ma^'n mao to^`i\.
Nhi ddo^`ng tu+o+ng kie^'n ba^'t tu+o+ng thu+'c
Tie^'u va^'n kha'ch to`ng ha` xu+' lai”\.
(Lu'c nho? ra ddi, gia` tro+? ve^`, Gio.ng no'i cha(?ng ddo^?i, ra^u
to'c ba.c tra('ng\. Bo.n tre? cha`o ddo'n, kho^ng mo^.t ai nha^.n ra
to^i la` ngu+o+`i quen., Cu+o+`i ho?i: kha'ch tu+` dda^u to+'i dda^y?)

Nhu+ng mo^'i ba^.n ta^m cu?a to^i mo^~i la^`n dde^? ta^m tri' mi`nh hu
+o+'ng ve^` que^ cu~ thi` nha^'t quye^'t kho^ng pha?i o+? ddie^?m na`y
\. Tha^.t va^.y, to^i hie^?u ra^'t ro~ tho+`i gian qua ddi thi` co' ai
ti`m la.i ddu+o+.c tro.n ve.n ca?nh xu+a ngu+o+`i cu~\. Ma` sao do+`i
va^.t ddo^?i la` le~ ddu+o+ng nhie^n cu?a qua' tri`nh tua^`n hoa`n
trong tro+`i dda^'t\. Bo+?i va^.y, to^i kho^ng he^` ca?m tha^'y ngo+~
nga`ng khi ddu+o+.c nghe, ddu+o+.c bie^'t nhu+~ng bie^'n ddo^?i dda~
xa^?y ra ta.i no+i cho^n nhau ca('t ro^'n, cu~ng nhu+ kho^ng ma?y may
tie^'c nuo^'i vie^.c kho^ng the^? ti`m la.i ca?nh quan va` ne^'p
so^'ng cu?a gia ddi`nh mi`nh nga`y tru+o+'c\. Cuo^.c ddo+`i no^?i
tro^i dda^?y ddu+a to^i ddi kha('p na(m cha^u bo^'n be^?, mo^.t chu't
hoa`i nie^.m ve^` nhu+~ng nga`y tho+ a^'u ta.i que^ nha` to^i ha(`ng
o^m a^'p trong lo`ng dda~ la` qua' ddu?\. DDie^`u to^i tha^.t su+.
canh ca'nh be^n lo`ng la` chu't “hu+o+ng xu+a la`ng co^?” ma` ngu+o+`i
tho+`i nay tra^n tro.ng ti`m kie^'m lie^.u co' co`n chu't gi` tu+o+ng
xu+'ng vo+'i thu+.c te^' cu?a tho+`i xu+a\. Nhu+~ng gia' tri. va(n
ho'a va^.t the^?, tuy nga`y nay ddie^u ta`n, ddo^? na't, nhu+ng co`n
co' the^? vo+'t va't na('m ba('t ddu+o+.c pha^`n na`o, chu+' nhu+~ng
gia' tri. phi va^.t the^?, tai tuy co' nghe nhu+ng ma('t kho^ng nhi`n
tha^'y, nay ddem ddo^'i chie^'u vo+'i thu+.c te^' tru+o+'c ma('t, thi`
du` cho tri' tu+o+?ng tu+o+.ng cu?a du kha'ch hay cu?a nha` nghie^n cu
+'u ddie^`n da~, co' phong phu' dde^'n mu+'c ddo^. na`o cha(ng nu+~a,
cu~ng kho' ma` ca?m nha^.n ddu'ng mu+'c ddu+o+.c\. Cha(?ng ha.n, ca'c
pho'ng su+. ba'o chi' va` truye^`n thanh truye^`n hi`nh, cu~ng nhu+
ca'c ba'o ca'o khoa ho.c xa~ ho^.i va` nha^n va(n, dde^`u co' dde^`
ca^.p dde^'n su+. hie^.n die^.n cu?a mie^'u tho+` Kho^?ng tu+? (Va(n
chi?) dde^? nha^'n ma.nh ve^` truye^`n tho^'ng hie^'u ho.c va` tinh
tha^`n to^n su+ tro.ng dda.o cu?a da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch, nhu+ng
ddo^'i die^.n vo+'i thu+.c te^' trong la`ng nga`y nay chi? toa`n la`
o^ng gia` ba` la~o quanh na(m cha^.t va^.t vo+'i che'n co+m manh a'o,
thi` la`m sao kha'ch phu+o+ng xa dde^'n tham quan co' the^? ca?m thu.
ddu+o+.c ca'i phong ca'ch va(n va^.t cu?a ne^'p so^'ng Phu+o+'c Ti'ch
nga`y tru+o+'c dde^? go.i la` ti`m la.i chu't hu+o+ng xu+a\?

Nga`y tru+o+'c, vi` theo ho.c chu+~ nho ne^n pha^`n ddo^ng da^n la`ng
Phu+o+'c Ti'ch co' tho'i quen su+? du.ng ca'c tu+` Ha'n Vie^.t trong
cuo^.c so^'ng thu+o+`ng nha^.t\. DDe`n sa'p tra('ng (dde`n ne^'n,
dde`n ca^`y ma`u tra('ng) thi` go.i la` ba.ch la.p\. DDe`n da^`u ho?a
thi` pha^n chia ca'c loa.i dde`n bo?ng ca^`m tay, dde`n to.a dde^?
ba`n, dde`n huye^`n (dde`n ba gia^y) treo le^n xa` nha`\. Tro^`ng ca^y
ma(ng cu.t trong vu+o+`n, khi ca^y ke^'t tra'i thi` go.i tra'i ma(ng
cu.t la` gia'ng cha^u, nghi~a la` vie^n ngo.c tu+` tre^n tro+`i ro+i
xuo^'ng\. Co' nha` tro^`ng ca^y tra^`n bi`, kho^ng pha?i dde^? du`ng
la`m thuo^'c, cu~ng kho^ng pha?i dde^? la^'y tra'i a(n\. Tro^`ng bu+o+?
i thi` tro^`ng ddu? chu?ng loa.i, na`o la` thanh ye^n, thanh tra`,
pha^.t thu?, bu+o+?i cu`i ddo?, bu+o+?i cu`i tra('ng, mo^~i thu+'
mo^.t ca^y\. Chu? nha^n tro^`ng ca^y dde^? hoa`n chi?nh ca?nh quan
nha` vu+o+`n chu+' kho^ng pha?i vo+'i chu? ta^m kie^'m lo+.i\. Bao
quanh sa^n, ne^'u kho^ng pha?i la` ha`ng che` ta`u ca('t ti?a ngay nga
('n thi` la` ha`ng ra`o ba(`ng tre che? nho? go.i la` “thu+`a ly” la`m
gia`n leo cho ca'c gia^y hoa ty? muo^.i, tu+o+`ng vi, ho^`ng ba.ch,
thie^n ly'\. Chi? co' da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch mo+'i go.i ha`ng ra`o
tre che? nho? la` thu+`a ly, va` chi'nh ddie^`u na`y cu`ng vo+'i
mie^'u tho+` Kho^?ng tu+? se~ giu'p kha'ch phu+o+ng xa ca?m nha^.n
pha^`n na`o a?nh hu+o+?ng sa^u dda^.m cu?a ne^`n cu+.u ho.c ddo^'i vo
+'i ne^` ne^'p sinh hoa.t cu?a da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch nga`y tru+o+'c
\. Tha^.t va^.y, thu+`a ly la` tie^'ng ddo.c tra.i cu?a tu+` Ha'n
Vie^.t “so+ ly” dde^? tro+? tha`nh tu+` thua^`n Vie^.t:
“\. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \. \.
So+ ly ngoa.i, dda`o hoa chu+o+'c,
Tri` ddu+o+`ng thu+o+.ng, du+o+ng ti nhu+o+.c\.
Tie^.m mao thie^`m nha^.t noa~n\.
Tie^?u co^ y ba.c,
Xua^n cu+~u ma~n vie^n tu`y y' tie^?n\.
La.p pho^ ba'n u?ng ao nha^n chu+o+'c\.
Hy?! Ba.ch dda^`u nha^n tu'y ba.ch dda^`u pho`\.
DDie^`n gia la.c!”
(Xua^n thi` ddie^`n gia kho^? la.c ca)
(Ngoa`i ra`o tre, hoa dda`o khoe sa('c, Tre^n ddu+o+`ng ao, lie^~u
me^`m buo^ng to+\. Ma'i tranh a^'m da^`n\. Co^ be' a'o mo?ng, Rau
xua^n dda^`y vu+o+`n tha ho^` ha'i\. Nu+?a vo` ru+o+.u ho^`i trong na
(m ddem ra mo+`i kha'ch\. Mu+`ng thay! Ke? dda^`u ba.c say co' dda^`u
ba.c di`u\. Nie^`m vui cu?a nha` no^ng dda^'y!)\.

La`ng Phu+o+'c Ti'ch tho+`i phong kie^'n chu+a ai ddo^~ dda.i khoa,
la.i cu~ng kho^ng co' ai no^?i tie^'ng trong quan tru+o+`ng nhu+ kie^?
u Nguye^~n Tri Phu+o+ng la`ng Chi' Long dda('p ddo^`n cho^'ng qua^n
xa^m lu+o+.c Pha'p, hay Ho^` Oai la`ng My~ Cang ddo'ng cu+?a ca^'m
cung nga(n gia(.c Cha`y vo^i\. Nhu+ng khoa hoa.n o+? mu+'c ddo^. hu+o
+ng khoa huye^.n le^.nh thi` kho^ng hie^'m, la.i pho^? ca^.p kha('p
la`ng, kho^ng ta^.p trung rie^ng ve^` mo^.t do`ng ho. na`o\. Bo+?i
the^' phong tha'i va(n va^.t trong la`ng ra^'t thua^`n nha^'t, da`n
tra~i dde^`u kha('p, hun ddu'c ne^n tinh tha^`n tu+. ha`o ve^` ne^`
ne^'p sinh hoa.t khoan ho`a thua^`n ha^.u cu?a ta^'t ca? con em trong
la`ng\. Trung hie^'u, tie^'t trinh, le^~ nghi~a, dda.o ddu+'c, mo.i ngu
+o+`i dde^`u theo ddo' la^'y la`m phu+o+ng cha^m cho cuo^.c so^'ng\.
Kho^ng co' ngu+o+`i ba^`n cu`ng pha?i ddi a(n xin, cu~ng kho^ng co'
ke? hung ta`n gian manh dde^'n ddo^. tro+? tha`nh qua^n dda.o ta(.c\.
Phu.ng du+o+~ng cha gia` me. ye^'u lu'c sinh tie^`n\. Khi cha me.
khua^'t nu'i, ga(.p nga`y hu'y nha^.t, ca?nh nha` thanh ba.ch thi`
cu~ng co' ddu? ne'n hu+o+ng ma^m co^~, ca?nh nha` phong tu'c thi`
da^ng le^~ tam sinh (mo^.t bo`, mo^.t de^, mo^.t heo)\. Phu. nu+~
trong la`ng ta?o ta^`n mo^.t na('ng hai su+o+ng, cha(m lo bo^?n pha^.n
ga'nh va'c giang so+n nha` cho^`ng\. Ga(.p ca?nh cho^`ng ma^'t so+'m
thi` o+? va^.y tho+` cho^`ng nuo^i con, co' ngu+o+`i ddu+o+.c trie^`u
ddi`nh sa('c tu+' ba?ng va`ng “Tie^'t ha.nh kha? phong”\. Giao lu+u ba
(`ng hu+~u bo^'n phu+o+ng thi` cu~ng ddu? ma(.t kha'ch phong lu+u ta`i
tua^'n\. Tuo^?i tho+ cu?a to^i co`n vu+o+ng chu't hi`nh bo'ng nha.t
nho`a nhu+~ng ngu+o+`i ba.n va(n chu+o+ng cu?a o^ng ngoa.i, nhu+~ng
o^ng Pho' ba?ng Phan, Pho' ba?ng Le^, nhu+~ng cu. Thu+o+.ng La`ng
Ra`o, Thu+o+.ng The^' Chi'\. Lo+'n le^n, to^i co' di.p ddu+o+.c o^ng
ba'c trong ho. ddo.c cho nghe mo^.t ca^u ddo^'i treo o+? nha` tho+`
ho.: “To^. la.i hie^'u to^n du+ Phu+o+'c ddi.a, Thu?y thie^n tie^n
to^? tu+. Hoan cha^u” (Cha'u hie^'u do~i truye^`n no+i dda^'t Phu+o
+'c, To^? xu+a nguye^n co^~i tu+. cha^u Hoan) do Te^' Tu+?u Quo^'c tu
+? gia'm ngu+o+`i ho. Khie^'u ta(.ng\. Sau na`y, co' di.p tra cu+'u
cuo^'n Quo^'c trie^`u dda(ng khoa lu.c cu?a Cao Xua^n Du.c, to^i ddu+o
+.c bie^'t ngu+o+`i ho. Khie^'u ta'c gia? ca^u ddo^'i no'i tre^n la`
vi. dda.i khoa trie^`u Nguye^~n ngu+o+`i Ba('c Ha` te^n la` Khie^'u Na
(ng Ti?nh\. Sau chie^'n tranh, nha` tho+` ho. dda~ qua ma^'y la^`n tu
bo^?, lie^.u da^'u ti'ch ngu+o+`i xu+a co' co`n pha?ng pha^'t chu't hu
+o+ng thu+`a dde^? tho?a lo`ng kha'ch phu+o+ng xa ca^'t co^ng dde^'n
tham quan hay chi? la` ky? nie^.m mo+` nha.t trong ky' u+'c mo^.t va`i
ngu+o+`i hoa`i co^? na(.ng no+. va(n chu+o+ng!

Cu~ng may ma` tru+o+'c sa^n ddi`nh la`ng co`n nguye^n ba ta^'m bia
dda' ghi co^ng o+n ba ngu+o+`i phu. nu+~ trong la`ng la` Ho^` thi.
Quy`nh Dao, Lu+o+ng thi. Dao, va` Lu+o+ng thi. Toa.i dda~ cu'ng ga.o,
cu'ng tie^`n, ca^'p cho da^n phu dda('p ddu+o+`ng va` pha't cha^?n cu
+'u ddo'i\. Ca'c va(n bia chu+~ Ha'n do ca'c vi. Nguye^n thu+. Tua^`n
phu? la~nh Phie^n ngu (Bo^' cha'nh) Su+? Tra^`n tu+? tu+o+'c, Nha^m
Thi`n khoa nhi. gia'p Tie^'n si~ Ha` No^.i Nguye^~n DDi~nh Tha^`n (Mai
So+n Nguye^~n Thu+o+.ng Hie^`n), va` Tuy an Qua^.n co^ng phu? du+.c
thie^.n Nguye^~n Uye^n Ngu soa.n\. No^.i dung ca'c ba`i va(n bia cu~ng
nhu+ tha^n the^' ca'c soa.n gia? la` nhu+~ng minh chu+'ng cu. the^?
ve^` truye^`n tho^'ng tu+o+ng tha^n tu+o+ng a'i va` tinh tha^`n to^n su
+ tro.ng dda.o cu?a da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch nga`y xu+a\. Phong tha'i
nho nha~ va` tho'i quen le^~ nghi~a cu?a da^n la`ng co`n bie^?u hie^.n
qua cung ca'ch a^?m thu+.c\. Ngu+o+`i da^n Phu+o+'c Ti'ch tru+o+'c
dda^y, cho du` a(n uo^'ng ta^.p trung ddo^ng ngu+o+`i nhu+ trong ca'c
di.p ky. gio^?, ma chay, khao vo.ng, ddi`nh dda'm, cu~ng kho^ng ma^'y
khi to^? chu+'c co^~ ba`n ddo+n gia?n theo lo^'i “xo^i thi.t”, nghi~a
la` do.n co+m ne^'p a(n vo+'i thi.t heo luo^.c hoa(.c thi.t bo` xa'o
nhu+ ta^.p tu.c pha^`n ddo^ng da^n que^ nu+o+'c ta\. Cu'ng ky. thi`
da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch su+?a soa.n da(m ba ma^m co+m, tie^.c tu`ng
thi` da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch dda~i dda(`ng tie^.c co+m tie^.c ru+o
+.u, du` ddo+n gia?n ba^`u du+a bi' mu+o+'p, kho^ng ma^m cao co^~
dda^`y vo+'i so+n ha`o ha?i vi. cha(ng nu+~a, thi` cu~ng dda^`y ddu?
le^~ bo^. vo+'i nhu+~ng chie^'c ma^m ddo^`ng tre^n dda(.t mo^.t va`i
ca'i ba't chie^'t ye^u ddu+.ng ca'c mo'n ninh, mo'n ha^`m, mo'n na^'u,
chung quanh la` ca'c che'n di~a ddu+.ng nu+o+'c cha^'m va` thu+'c a(n
ca'c loa.i, ta^'t ca? dde^`u la` ddo^` su+', ddo^` sa`nh, vo`ng trong
vo`ng ngoa`i, lo+'p tre^n lo+'p du+o+'i, chu+`ng mu+o+`i la(m hai
chu.c mo'n, y he^.t nhu+ co^~ ba`n trong Hue^'\. Ca?nh quan nha` vu+o
+`n va` cung ca'ch a^?m thu+.c vu+`a mie^u ta? tre^n dda^y la` hai
ne't va(n ho'a, mo^.t va^.t the^?, mo^.t phi va^.t the^?, tuy mang
ti'nh cha^'t cung ddi`nh nhu+ng ra^'t pho^? ca^.p trong giai ta^`ng
kha' gia? o+? Phu+o+'c Ti'ch nga`y tru+o+'c\. Va^.t the^? thi` nga`y
nay may ra co`n la.i ddu+o+.c mo^.t va`i pha^`n, phi va^.t the^? thi`
thu+.c te^' hie^.n ta.i kho' ti`m tha^'y vang va` bo'ng!

Da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch truye^`n mie^.ng vo+'i nhau, va` gia pha?
ca'c ho. dde^`u co' che'p, ra(`ng to^? tie^n nga`y tru+o+'c que^ qua'n
go^'c la` la`ng Ca?m Quye^'t, xu+' Nghe^. An, ne^n khi thie^n di va`o
Ho'a cha^u la^.p la`ng dda~ la^'y te^n la`ng go^'c dda(.t te^n cho
la`ng mo+'i\. DDu'ng la` la`ng Phu+o+'c Ti'ch lu'c mo+'i tha`nh la^.p
co' te^n la` Ca?m Quye^'t\. Nhu+ng kha(?ng ddi.nh ra(`ng ta^'t ca? 12
tie^n to^? ca'c ho. khai canh dde^`u go^'c ga'c la`ng Ca?m Quye^'t,
huye^.n Quy`nh Lu+u, xu+' Nghe^. An, thi` co' nhie^`u ddie^?m ba^'t o^?
n, ca^`n xe't la.i\. Ne^'u qua? tha^.t ddu'ng nhu+ va^.y thi` ta^'t
ca? 12 tie^n to^? ca'c ho. xua^'t pha't tu+` Nghe^. An dda~ la` ngu+o
+`i cu`ng mo^.t la`ng, thi` ddu+o+ng nhie^n ta^'t ca? 12 vi. pha?i la`
ngu+o+`i cu`ng mo^.t huye^.n, mo^.t xu+'\. The^' ta.i sao tie^n to^?
ho. Hoa`ng ddu+o+.c ghi la` ngu+o+`i la`ng Ca?m Quye^'t huye^.n Quy`nh
Lu+u, trong lu'c mo^.t so^' gia pha? ho. Ho^` ghi to^? tie^n la` ngu+o
+`i la`ng Ca?m Quye^'t huye^.n Nam DDa`n, va` nha` tho+` ho. Le^
Tro.ng co' ca^u ddo^'i: “Chung co^? Tu`ng so+n ca(n bo^?n co^'; Hoa`ng
giang bie^.t tu+? pha'i lu+u tru+o+`ng” ma` Tu`ng so+n la.i co' ngu+o
+`i ddoa'n ddi.nh la` o+? Thanh Ho'a\? Va^.y vie^.c da^n la`ng
truye^`n mie^.ng nhau to^? tie^n xu+a vo^'n la` ngu+o+`i la`ng Ca?m
Quye^'t pha?i ddu+o+.c hie^?u ra(`ng Ca?m Quye^'t la` te^n la`ng lu'c
mo+'i tha`nh la^.p hoa(.c la` te^n dda~ co' sa(~n cu?a vu`ng dda^'t
lu'c to^? tie^n tu+` mie^.t ngoa`i thie^n di va`o, chu+' kho^ng pha?i
la` te^n la`ng go^'c o+? Nghe^. An tu+` ddo' ca'c tie^n to^? dda~ ra
ddi\. Ba`i tham lua^.n cu?a Tra^`n DDa.i Vinh trong Ho^.i tha?o khoa
ho.c na(m 2004 ve^` la`ng di sa?n Phu+o+'c Ti'ch co' lie^.t ke^ ca'c
la`ng xa~ dda~ ddu+o+.c tha`nh la^.p ta.i Ho'a cha^u qua 4 ddo+.t di
da^n\. La`ng Ca?m Quye^'t ddu+o+.c tha`nh la^.p va`o ddo+.t di da^n thu
+' 3, nu+?a sau the^' ky? XV, trong lu'c la`ng DDa Ca?m o+? lie^`n
ddo', tu+'c la` My~ Xuye^n sau na`y, ddu+o+.c tha`nh la^.p va`o ddo+.t
di da^n thu+' 2, nu+?a dda^`u the^' ky? XV\. Sa'ch O^ Cha^u Ca^.n Lu.c
ddo+`i Ma.c go.i vu`ng na`y la` Ca?m Quye^'t, Du~ng Quye^'t, hoa(.c
Du~ng Ca?m Quye^'t\. DDie^`u na`y dda~ xa'c ddi.nh ra(`ng khi la`ng Ca?
m Quye^'t ddu+o+.c tha`nh la^.p thi` dda~ co' la`ng DDa Ca?m to^`n
ta.i o+? ke^` be^n, va` tu+` ddo' suy lua^.n ra(`ng cu~ng co' the^?
pha^`n dda^'t cu?a la`ng Ca?m Quye^'t la` pha^`n dda^'t vo^'n thuo^.c
la`ng DDa Ca?m ddu+o+.c ta'ch ra\. Ma(.t kha'c, khi Nguye^~n Hoa`ng
va`o tra^'n thu? Thua^.n Ho'a, mo^.t so^' quan la.i va` tu+o+'ng si~ Ba
('c Ha` va` Thanh Hoa theo va`o, la`ng Ca?m Quye^'t qua' ro^.ng ne^n
ddu+o+.c ca('t bo+'t dda^'t la^.p ca'c la`ng My~ Xuye^n, My~ Cang, My~
Cha'nh, Ho^.i Ky` dde^? ddi.nh cu+ lo+'p di da^n mo+'i dde^'n (thuo^.c
ddo+.t di da^n thu+' tu+)\. La`ng Ca?m Quye^'t ddu+o+.c thu he.p la.i
va` ddo^?i te^n tha`nh Phu+o+'c Giang, do ddo' ma` nga`y nay co' su+.
kie^.n la(ng mo^. thu?y to^? ho. Hoa`ng to.a la.c o+? My~ Xuye^n, thu?
y to^? ho. Le^ Tro.ng o+? Ho^.i Ky`\. Da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch ve^`
sau truye^`n mie^.ng vo+'i nhau, thay vi` no'i dda^'t la`ng vo^'n
go^'c ga'c tu+` dda^'t cu?a Du~ng Ca?m Quye^'t ta'ch ra, hoa(.c no'i
la`ng xu+a vo^'n co' te^n la` la`ng Ca?m Quye^'t, thi` la.i no'i mo^.t
ca'ch la^`m la.c ra(`ng to^? tie^n xu+a vo^'n go^'c ga'c la` ngu+o+`i
la`ng Ca?m Quye^'t, xu+' Nghe^. An\. DDu+o+ng nhie^n la` nghi va^'n
na`y se~ chi? ddu+o+.c gia?i quye^'t tro.n ve.n ne^'u co' ddie^`u
kie^.n truy cu+'u ca'c sa'ch ddi.a chi' lie^n quan dde^'n vu`ng Thanh
Nghe^. dde^? chu+'ng minh la` xu+a nay kho^ng he^` co' la`ng na`o co'
te^n la` Ca?m Quye^'t o+? hai xu+' na`y\.

Mo^.t ddie^?m kha'c ca^`n dda(.t la.i va^'n dde^` la` te^n tu.c cu?a
nga`i khai canh ho. Hoa`ng\. Da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch truye^`n
mie^.ng vo+'i nhau ra(`ng hu'y danh nga`i khai canh la` No^`i, ne^n
dde^? tra'nh pha.m hu'y, da^n la`ng thu+o+`ng nga`y go.i ca'i no^`i
la` ca'i “nghe.”\. Te^n nga`i khai canh la` Hoa`ng Minh Hu`ng, te^n
ho. ro~ ra`ng co`n lu+u la.i dda^`y ddu? tre^n bia dda' ta.i mie^'u tho
+` Khai Canh va` ghi che'p trong gia pha? ca'c do`ng ho., cu~ng nhu+
tre^n sa('c phong cu?a Trie^`u DDi`nh\. Va^.y ta.i sao dde^? tra'nh
pha.m hu'y nga`i khai canh, da^n la`ng kho^ng kie^ng hu'y te^n Hu`ng
ma` la.i kie^ng te^n No^`i\? Cho du` co' bie^.n gia?i ra(`ng No^`i la`
tu.c danh cu?a nga`i khai canh lu'c nho? tuo^?i, nhu+ng cho to+'i nay
kho^ng co' mo^.t ta`i lie^.u na`o xa'c nha^.n te^n nga`i khai canh la`
No^`i dde^? ho^? tro+. cho lo+`i truye^`n mie^.ng, la.i nu+~a khi
kie^ng hu'y thi` ngu+o+`i ta thu+o+`ng kie^ng te^n chi'nh thu+'c chu+'
kho^ng ai la.i kie^ng hu'y te^n ke^u cho+i ma` kho^ng kie^ng te^n
chi'nh thu+'c\. Tu+` ddo' suy ra thi` ro~ ra`ng No^`i kho^ng pha?i la`
te^n nga`i khai canh ma` la` te^n mo^.t ngu+o+`i kha'c, hoa(.c la`
danh tu+` dde^? chi? mo^.t ngu+o+`i kha'c, cu~ng quan tro.ng ddo^'i vo
+'i da^n la`ng, co' the^? quan tro.ng ngang ta^`m vo+'i nga`i khai canh
\. Ngu+o+`i ddo' da^n la`ng co' a^n sa^u nghi~a na(.ng va` go.i la`
o^ng Lo^`i, va` ve^` sau qua qua' tri`nh bie^'n a^m cu?a Vie^.t ngu+~
dda~ tro+? tha`nh o^ng No^`i\. DDo' la` ngu+o+`i da.y cho da^n la`ng
nghe^` la`m ddo^` go^'m, ngu+o+`i ma` da^n la`ng dda~ la^.p mie^'u tho
+` go.i la` mie^'u DDa`o Nghe^. (da.y nghe^`), song la^.p vo+'i mie^'u
Khai Canh\. Va^.y co' the^? suy die^~n ra(`ng ta.i qua^`n the^? mie^'u
ddo^i nga`y nay, mie^'u Khai Canh tho+` Tu+o+'ng qua^n Hoa`ng Minh
Hu`ng, mie^'u DDa`o Nghe^. tho+` ngu+o+`i dda~ da.y da^n la`ng la`m
nghe^` go^'m, ngu+o+`i ma` da^n la`ng tho+`i tru+o+'c dda~ go.i la`
O^ng No^`i, va` tho+`i nay co`n ki'nh ca^?n ky. hu'y ne^n go.i ca'i
no^`i la` ca'i nghe.\.

Go^'m Phu+o+'c Ti'ch la` go^'m sa`nh, do dda^'t se't tho^ nung gia` lu
+?a ta.o tha`nh, kho^ng pha?i la` go^'m su+' dda^'t se't tra('ng
tra'ng men\. Go^'m Phu+o+'c Ti'ch ga^`n gu~i vo+'i go^'m co^? pha't
hie^.n o+? My~ Xuye^n ga^`n dda^y\. Na(m 1993, Vie^.n Kha?o co^? ho.c
dda~ tie^'n ha`nh khai qua^.t ca'c lo` go^'m co^? o+? My~ Xuye^n va`
thu lu+o+.m ddu+o+.c mo^.t so^' hie^.n va^.t go^'m sa`nh co' gia'
tri., hie^.n ddang ddu+o+.c lu+u giu+~ ta.i Ba?o ta`ng To^?ng ho+.p Thu
+`a Thie^n Hue^'\. Ba`i tham lua^.n cu?a Nguye^~n The^' cho bie^'t
nha` kha?o co^? ho.c Tri.nh Cao Tu+o+?ng dda~ ghi nha^.n su+. kie^.n
ca'c sa?n pha^?m go^'m sa`nh na`y dda~ tu+`ng xua^'t hie^.n o+? Nha^.t
Ba?n tu+` nhu+~ng the^' ky? tru+o+'c; va` nha` nghie^n cu+'u Nguye^~n
Hu+~u Tho^ng cho ra(`ng mo^.t so^' hie^.n va^.t go^'m sa`nh o+? ca'c
lo` go^'m co^? My~ Xuye^n mang dda^.m ye^'u to^' va(n ho'a ba?n ddi.a,
tu+'c la` va(n hoa' Cha(mpa\. Nhu+ va^.y, My~ Xuye^n dda~ tu+`ng la`
mo^.t trung ta^m sa?n xua^'t go^'m sa`nh tie^u thu. trong vu`ng va`
ba'n ra nu+o+'c ngoa`i, nhu+ng cu+ da^n My~ Xuye^n nga`y nay kho^ng
co' mo^.t chu't y' nie^.m gi` ve^` nghe^` go^'m dda~ tu+`ng to^`n ta.i
tre^n ddi.a ba`n ho. ddang sinh so^'ng\. Ma(.t kha'c, nhu+~ng nghe^.
nha^n la~o tha`nh Phu+o+'c Ti'ch dde^'n quan sa't ca'c hie^.n va^.t
khai qua^.t tu+` ca'c lo` go^'m co^? My~ Xuye^n thi` co' nha^.n xe't
la` ca^'u ta.o sa?n pha^?m tuy gio^'ng nhau nhu+ng kie^?u da'ng sa?n
pha^?m o+? dda^y kha'c vo+'i go^'m Phu+o+'c Ti'ch, co' nhie^`u sa?n
pha^?m ho. kho^ng bie^'t te^n go.i\. Nhu+ va^.y, vie^.c mo^.t so^'
nha` nghie^n cu+'u pho?ng ddoa'n ra(`ng dda~ tu+`ng co' su+. hoa.t
ddo^.ng song ha`nh cu?a 2 la`ng nghe^` go^'m ngu+o+`i Vie^.t o+? Phu+o
+'c Ti'ch va` My~ Xuye^n la` hoa`n toa`n thie^'u co+ so+?\. Trong thu
+.c te^', khi ca'c lo` go^'m Phu+o+'c Ti'ch cu?a di da^n ngu+o+`i
Vie^.t ba('t dda^`u hoa.t ddo^.ng thi` ca'c lo` go^'m My~ Xuye^n dda~
ddo'ng cu+?a tu+` la^u\. Ca'c lo` go^'m na`y la` cu?a ngu+o+`i Cha(mpa
\. Ho. dda~ ddo'ng cu+?a lo` va` bo? ddi tu+` the^' ky? XIV khi ngu+o
+`i Vie^.t dde^'n tha`nh la^.p ca'c la`ng xa~ trong ddo+.t di da^n thu
+' nha^'t\.

Su+? cu~ che'p ra(`ng khi hai cha^u O^ Ly' tro+? ve^` vo+'i DDa.i
Vie^.t (1306), cu+ da^n Cha(mpa dde^`u bo? ddi\. Su+. tha^.t thi`
va^~n co`n mo^.t so^' da^n Cha(mpa o+? la.i so^'ng chung vo+'i ngu+o
+`i Vie^.t\. Ca(n cu+' va`o ma`u da va` gio.ng no'i cu?a da^n va.n
cha`i nga`y nay cu+ tru' tre^n gia?i dda^'t ca't ven so^ng O^ La^u o+?
Be^'n ca.n Phu+o+'c Ti'ch ma` xe't ddoa'n thi` tha^'y ro~ ra`ng ho.
la` ha^.u due^. cu?a tho^? da^n Cha(mpa nga`y tru+o+'c\. Ho. Bu`i
la`ng Ca^u Nhi, huye^.n Ha?i La(ng, o+? ga^`n be^n, ddang lu+u tru+~
mo^.t tu+ lie^.u go.i la` “Thi? thie^n tu+.” do tie^n to^? la` Bu`i
Tha`nh vie^'t ve^` buo^?i dda^`u la^.p la`ng co' ddoa.n: “Nguye^n tru+o
+'c kia, to^i dda~ co' ba`n ba.c vo+'i ngu+o+`i Chie^m tha`nh o+?
dda^'y, ddi.nh cho^~ a(n o+? ro^`i, ne^n nay kho^ng pha?i lo+`i qua
tie^'ng la.i na`o nu+~a, nha^n ddo' mua tranh go^~ du+.ng nha`\. \.
\. .” DDa~ nhu+ va^.y thi` kho^ng the^? loa.i bo? kha? na(ng tre^n
ddi.a ba`n Du~ng Ca?m Quye^'t va`o ca'c the^' ky? XIV, XV va^~n co`n
la'c dda'c mo^.t so^' ngu+o+`i Cha(mpa o+? la.i so^'ng xen cu+ vo+'i
ngu+o+`i Vie^.t, trong ddo' co' mo^.t so^' la` tho+. lo` go^'m na('m vu
+~ng ky~ thua^.t che^' ta'c go^'m sa`nh\. Ma(.t kha'c, kho^ng co'
mo^.t ta`i lie^.u na`o chu+'ng minh ngu+o+`i di da^n DDa.i Vie^.t tu+`
Nghe^. An va`o Du~ng Ca?m Quye^'t dda~ mang theo ky~ thua^.t la`m
go^'m cu?a mie^`n que^ cha dda^'t to^?\. Gia pha? ho. Hoa`ng chi? ghi
che'p co^ng ddu+'c nga`i thu?y to^? dda~ ti`m kie^'m cho^~ la^'y va^.t
lie^.u mo+? lo` go^'m\. Gia pha? ho. Phan che'p mo^.t ca'ch chung
chung ra(`ng tho+`i ca'c tie^n to^? to+'i Co^`n Du+o+ng theo nga`i
khai canh la^.p a^'p ba`y la`m nghe^` go^'m lu+u truye^`n cho con
cha'u la`m a(n\. Gia pha? ca'c ho. Nguye^~n Duy, Le^ Ngo.c che'p mo+
ho^` ra(`ng tie^n to^? va`o canh kha^?n xu+' Co^`n Du+o+ng, theo
nghie^.p “Ha` Ta^n” la`m ddo^` go^'m\. Nghie^.p ha` ta^n la` sinh
hoa.t nghe^` nghie^.p tre^n bo+` so^ng, o+? ven so^ng, kho^ng nha^'t
thie^'t ha`m y' tho^ng tha.o ky~ thua^.t la`m nghe^` go^'m\. Nhu+
va^.y, nga`i khai canh ho. Hoa`ng va` ca'c vi. to^n tha^`n cu?a 3 ho.
cha'nh la`m nghe^` go^'m Phan, Nguye^~n Duy va` Le^ Ngo.c no'i trong va
(n te^' bo^?n nghe^. o+? la`ng kho^ng pha?i la` ca'c vi. dda~ truye^`n
da.y nghe^` go^'m cho da^n la`ng\. Ne^'u ho. la` nhu+~ng ngu+o+`i dda~
truye^`n da.y nghe^` go^'m cho da^n la`ng thi` ta.i sao te^n ho. ca'c
vi. ddo' dda~ kho^ng ddu+o+.c ghi trong tha^`n ti'ch va` kha('c tre^n
bia dda' dda'ng le~ dda~ ddu+o+.c du+.ng o+? mie^'u DDa`o Nghe^.\?
Va^.y ca'c vi. ddo' chi'nh xa'c chi? la` nhu+~ng ngu+o+`i dda~ co'
co^ng xu+o+'ng xua^'t dda^`u tu+, to^? chu+'c, xa^y du+.ng va` ddie^`u
ha`nh ca'c co+ so+? la`m go^'m buo^?i ban dda^`u\. Ho. dda~ thue^ mu+o
+'n ca'c tho+. lo` go^'m cu~ va` ca'c chuye^n vie^n ky~ thua^.t che^'
ta'c go^'m sa`nh ngu+o+`i Cha(mpa co`n o+? la.i dde^? xa^y du+.ng va`
va^.n ha`nh ca'c lo` go^'m mo+'i\. Chi'nh nhu+~ng tho^? da^n Cha(mpa
na`y ma` da^n ta quen go.i la` ngu+o+`i Lo^`i mo+'i la` nhu+~ng ngu+o
+`i da.y nghe^` go^'m cho da^n la`ng\.

Da^n la`ng Ca?m Quye^'t dda~ go.i ngu+o+`i da.y nghe^` go^'m cho da^n
la`ng la` o^ng Lo^`i vi` nga`i la` ngu+o+`i Cha(mpa\. Ve^` sau, khi
he^. tho^'ng la`ng xa~ dda~ ddi.nh hi`nh, sinh hoa.t da^n chu'ng dda~
o^?n ddi.nh, da^n la`ng Ca?m Quye^'t kie^'n la^.p qua^`n the^? mie^'u
ddo^i dde^? ghi nho+' co^ng ddu+'c cu?a hai ngu+o+`i co' a^n sa^u
nghi~a na(.ng vo+'i da^n la`ng, la` nga`i Khai Canh Hoa`ng Minh Hu`ng,
va` ngu+o+`i da.y nghe^` go^'m (DDa`o Nghe^.) la` o^ng Lo^`i.Vi`
kho^ng bie^'t te^n ho. o^ng Lo^`i, ma` ne^'u co' co`n nho+' thi` cu~ng
kho^ng bie^'t pha?i vie^'t ra la`m sao ba(`ng Ha'n tu+., ne^n ta.i
mie^'u DDa`o Nghe^. kho^ng co' ghi kha('c te^n ho. o^ng Lo^`i\. Ma`
cu~ng co' the^? la` vi` ve^` sau, do vie^.c ho.c chu+~ Nho hu+ng
thi.nh ma` da^n la`ng Ca?m Quye^'t ra^.p khuo^n tho'i tu.c cu?a ngu+o
+`i Ta`u quen go.i da^n di. chu?ng la` da^n man, ne^n vi` tinh tha^`n
tu+. to^n da^n to^.c ma` mie^'u DDa`o Nghe^. tuy ddu+o+.c hu+o+ng chu
+'c so+? ta.i kie^'n la^.p dde^? nho+' o+n ngu+o+`i da.y nghe^` nhu
+ng la.i lu+o+.c qua nguo^`n go^'c Cha(mpa cu?a nga`i, kho^ng ghi la.i
te^n ho. nga`i trong tha^`n ti'ch va` kha('c va`o bia dda'\. Ru't cu.c
chi? co`n la.i danh xu+ng o^ng Lo^`i trong cu+?a mie^.ng the^' gian\.
Qua qua' tri`nh bie^'n a^m cu?a Vie^.t ngu+~, Lo^`i bie^'n tha`nh
No^`i, o^ng Lo^`i tro+? tha`nh o^ng No^`i\. Da^n la`ng la^.p mie^'u
DDa`o Nghe^. dde^? tho+` ngu+o+`i da.y nghe^` la` o^ng No^`i, va`
kie^ng hu'y dde^? to? lo`ng bie^'t o+n ne^n go.i ca'i no^`i la` ca'i
nghe.\. Tra?i qua mo^.t tho+`i gian da`i na(m sa'u the^' ky?, chuye^.n
truye^`n mie^.ng da^`n da` sai la.c vo+'i nguye^n thu?y, khai canh
la^~n lo^.n vo+'i dda`o nghe^., do ddo' ma` sinh ra su+. kie^.n te^n
go.i O^ng No^`i (ngu+o+`i Lo^`i) dde^? chi? ngu+o+`i da.y nghe^` la.i
bie^'n tha`nh te^n tu.c nga`i Khai Canh ngu+o+`i Vie^.t\. Ma` nga^~m
nghi~ cho cu`ng thi` su+. nha^`m la^~n na`y chu+a ha(?n la` hoa`n
toa`n nga^~u nhie^n\. Vie^.c ddem ra^u o^ng no. ca('m va`o ca(`m ba`
kia, tu+'c la` ca^u chuye^.n No^`i la` te^n go.i ngu+o+`i da.y nghe^`
la.i ddu+o+.c truye^`n mie^.ng la` te^n nga`i Khai Canh, co' the^? la`
sa?n pha^?m cu?a nhu+~ng ngu+o+`i na(.ng dda^`u o'c ky` thi. sa('c
to^.c muo^'n xo'a sa.ch mo.i da^'u ti'ch cu?a qua' khu+' lie^n quan to
+'i nhu+~ng cu+ da^n ba?n ddi.a dda~ co' a^n nghi~a vo+'i da^n la`ng,
va` ddu+o+.c da^n la`ng su`ng ba'i, y he^.t su+. kie^.n hie^.n nay
ddang manh nha xu hu+o+'ng cu?a mo^.t so^' ngu+o+`i co' ha^.u y'
muo^'n ddo^?i te^n mie^'u DDa`o Nghe^. tha`nh mie^'u Bo^?n Nghe^.
dde^? du+'t khoa't kho^ng co`n da^y du+a vo+'i ngu+o+`i tuy dda~ co'
co^ng da.y nghe^` cho da^n la`ng nhu+ng la.i kho^ng cu`ng go^'c ga'c,
kho^ng cu`ng no`i gio^'ng\.

Ngay tu+` lu'c la`ng co^? Phu+o+'c Ti'ch mo+'i ddu+o+.c pha't hie^.n,
ca'c kie^'n tru'c su+ va` ca'c nha` nghie^n cu+'u va(n ho'a dda~ co'
y' ddi.nh dde^` nghi. gio+'i chu+'c tha^?m quye^`n xe^'p ha.ng la`ng
Phu+o+'c Ti'ch la` la`ng di sa?n va(n ho'a\. Du+. a'n na`y ddu+o+.c
ti'ch cu+.c tie^'n ha`nh qua quye^'t ddi.nh ba(`ng va(n ba?n (Co^ng va
(n so^' 1180/UBND-VX nga`y 12 tha'ng 4 na(m 2006) cu?a ti?nh Thu+`a
Thie^n Hue^', giao tra'ch nhie^.m cho So+? Va(n hoa' Tho^ng tin chu?
tri` pho^'i ho+.p cu`ng vo+'i huye^.n Phong DDie^`n va` ca'c ddo+n vi.
lie^n quan to^? chu+'c vie^.c nghie^n cu+'u kha?o sa't ca'c di ti'ch
tie^u bie^?u o+? la`ng co^? Phu+o+'c Ti'ch dde^? la^.p ho^` so+ dde^`
nghi. xe^'p ha.ng ca^'p quo^'c gia\. DDo' la` mo^.t vie^.c la`m co' y'
nghi~a, co' gia' tri. thu+.c tie^~n, va` la` ddo^.ng lu+.c thu'c dda^?
y ca'c hoa.t ddo^.ng nghie^n cu+'u, ba?o to^`n, phu.c ho^`i, khai
tha'c ca'c gia' tri. va(n ho'a va^.t the^? va` phi va^.t the^? o+?
la`ng co^? Phu+o+'c Ti'ch\. Ca'c di ti'ch tie^u bie^?u o+? no+i dda^y
bao go^`m nhie^`u ha.ng mu.c dda da.ng, chu+'a ddu+.ng nhu+~ng gia'
tri. va(n ho'a dda^.m dda` ba?n sa('c da^n to^.c DDa.i Vie^.t, nhu+ng
ddo^`ng tho+`i cu~ng bie^?u hie^.n su+. ke^' thu+`a, su+. ho^.i
nha^.p, su+. giao lu+u cu?a hai do`ng va(n ho'a DDo^ng So+n va` Sa
Huy`nh, cu~ng nhu+ a?nh hu+o+?ng cu?a hai ne^`n va(n minh Trung Hoa
va` A^'n DDo^. ta'c ddo^.ng le^n ddo+`i so^'ng cu?a hai quo^'c gia
DDa.i Vie^.t va` Chie^m Tha`nh, hoa(.c lu`i xa ho+n nu+~a, cu?a hai
ta^.p the^? cu+ da^n Giao Cha^u va` La^m A^'p\. Y' thu+'c ddu+o+.c
ddie^`u na`y thi` nhu+~ng ngu+o+`i co' tra'ch nhie^.m nghie^n cu+'u
kha?o sa't se~ nha^.n ra vai tro` quan tro.ng cu~ng nhu+ nhie^.m vu. na
(.ng ne^` cu?a mi`nh\. DDie^`u kie^.n tie^n quye^'t dde^? chu toa`n
ve? vang va` tro.n ve.n tra'ch nhie^.m na`y la` go^.t bo? thie^n
kie^'n ra^.p khuo^n theo tho'i tu.c ngu+o+`i Ta`u xem nhu+~ng ngu+o+`i
sa('c to^.c anh em la` da^n man mo.i tha^'p ke'm, ne^n pha.m sai la^`m
do ma(.c ca?m tu+. to^n, kho^ng chi.u thu+`a nha^.n nhu+~ng ddo'ng
go'p cu?a ho. va`o qua' tri`nh tie^'n ho'a chung cu?a co^.ng ddo^`ng
da^n to^.c\. Thu+' dde^'n la` bie^'t thay ddo^?i go'c nhi`n va` the^'
ddu+'ng dde^? nha^.n ddi.nh ra(`ng li.ch su+? vu`ng Hue^' trong lo`ng
li.ch su+? DDa.i Vie^.t kho^ng pha?i chi? ba('t dda^`u tu+` na(m 1306
ma` lu`i la.i ra^'t xa va`o tho+`i dda.i tie^`n su+?\. Tha^.t the^',
tro^'ng ddo^`ng DDo^ng So+n dda~ ddu+o+.c pha't hie^.n o+? xa~ Phong
My~, huye^.n Phong DDie^`n, ke^' be^n Phu+o+'c Ti'ch\. Co' ddu+o+.c nhu
+ va^.y thi` vie^.c nghie^n cu+'u kha?o sa't dde^? lu+o+.ng ddi.nh
gia' tri. va(n ho'a ca'c di chi? tie^u bie^?u o+? Phu+o+'c Ti'ch,
nha^'t la` ca'c di chi? co' nie^n dda.i tru+o+'c na(m 1306 nhu+ mie^'u
Qua?ng Te^', di ti'ch Yoni Co^`n Tre`n, ne^`n mo'ng va` cha^n tru.
co^? tha'p, va` nhu+~ng ma?nh go^'m co^? nga^~u nhie^n dda`o ddu+o+.c
trong khu vu+.c Mie^'u Vua cuo^'i na(m 2008, mo+'i mang la.i nhu+~ng
ke^'t qua? to^'t dde.p, pha?n a'nh ddu'ng mu+'c thu+.c te^' li.ch su
+?, soi sa'ng nhie^`u khi'a ca.nh mo+'i me? trong su+' me^.nh ddi ti`m
Hu+o+ng xu+a no+i La`ng co^?\.

Ca'c ba'o ddie^.n tu+? VNExpress va` Tuo^?i Tre? Online nga`y 20
tha'ng 3 na(m 2009 ddu+a tin Bo^. Va(n ho'a Tho^ng tin va` Du li.ch
dda~ co' quye^'t ddi.nh ddu+a la`ng co^? Phu+o+'c Ti'ch va`o ba?ng
xe^'p ha.ng di ti'ch quo^'c gia\. DDa^y kho^ng nhu+~ng chi? la`
ddie^`u dda'ng mu+`ng cho da^n la`ng Phu+o+'c Ti'ch ma` co`n la`
nie^`m khi'ch le^. cho ca'c kie^'n tru'c su+ va` ca'c nha` nghie^n cu
+'u va(n ho'a co' lo`ng vo+'i dda^'t nu+o+'c\. Su+. kie^.n na`y kho^ng
ne^n quan nie^.m mo^.t ca'ch ddo+n gia?n nhu+ la` mo^.t ha`nh ddo^.ng
to^n vinh di ti'ch cu?a tie^`n nha^n va` bie^?u du+o+ng tha`nh qua? ngu
+o+`i ddu+o+ng dda.i, cu~ng nhu+ kho^ng ne^n chuye^n chu' nha('m va`o
mu.c ddi'ch thie^?n ca^.n khai tha'c du li.ch dde^? gom go'p lo+.i
nhua^.n kinh te^' ta^`m thu+o+`ng\. Ca'c di ti'ch dda da.ng o+? la`ng
co^? Phu+o+'c Ti'ch chu+'a ddu+.ng nhu+~ng gia' tri. bie^?u hie^.n su
+. ke^' thu+`a, su+. ho^.i nha^.p, su+. giao lu+u cu?a hai do`ng va(n
ho'a DDo^ng So+n va` Sa Huy`nh, lie^n quan dde^'n qua' tri`nh tie^'n
ho'a cu?a hai ta^.p the^? cu+ da^n Giao Cha^u va` La^m A^'p dde^?
tie^'n to+'i su+. tho^'ng nha^'t An Nam vo+'i Vie^.t Thu+o+`ng\. Ngu+o
+`i Vie^.t Nam chu'ng ta thu+o+`ng xuye^n pha?i ddo^'i dda^`u vo+'i
a^m mu+u cu?a ngu+o+`i ngoa`i luo^n luo^n toan ti'nh xe' na't quo^'c
gia Vie^.t Nam la`m nhie^`u ma?nh, chia re? quo^'c da^n Vie^.t Nam
tha`nh nhie^`u nho'm, ba(`ng nhie^`u hi`nh thu+'c tinh te^' va` dda
da.ng, nha(`m mu.c ddi'ch khoe't sa^u ca'c di. bie^.t nam ba('c, ca'c
ba^'t ddo^`ng ddi.a phu+o+ng, ca'c ma^u thua^~n sa('c to^.c\. Ca'c
gia' tri. va(n ho'a va^.t the^? va` phi va^.t the^? o+? la`ng co^? Phu
+o+'c Ti'ch ca^`n ddu+o+.c trie^?n khai va` va^.n du.ng va`o vie^.c
pha't huy tinh tha^`n quo^'c gia, vun que'n ti`nh tu+. da^n to^.c, cu?
ng co^' su+. ddoa`n ke^'t quo^'c da^n, dde^? vo^ hie^.u ho'a a^m mu+u
tha^m ddo^.c cu?a ngu+o+`i ngoa`i\. Tha^.t va^.y, da^n la`ng Phu+o+'c
Ti'ch nga`y tru+o+'c dda~ xa^y mie^'u DDa`o Nghe^. tho+` o^ng Lo^`i
(No^`i) go^'c sa('c to^.c Cha(m, song la^.p vo+'i mie^'u Khai Canh tho
+` Tu+o+'ng qua^n Hoa`ng Minh Hu`ng\. Nho'm da^n va.n cha`i go^'c
Tie^`n Vie^.t ho+n nu+?a the^' ky? nay va^~n an cu+ la.c nghie^.p
tre^n ba~i ca't ven so^ng la`ng Phu+o+'c Ti'ch\. Trie^`u ddi`nh nha`
Nguye^~n dda~ la^.p mie^'u tho+` ca'c vua chu'a Chie^m Tha`nh trong
khu vu+.c Tha`nh Lo^`i o+? ngoa.i o^ tha`nh pho^' Hue^'\. Kho^ng pha?i
vo^ ti`nh ma` nha` chu+'c tra'ch Pha'p tho+`i Thuo^.c ddi.a dda~ mu+o
+.n co+' mo+? ddu+o+`ng lo^. dde^? trie^.t ha. mie^'u tho+` na`y\.
Kho^ng pha?i nga^~u nhie^n ma` phong tra`o FULRO pha't sinh sau khi
Co^ng gia'o ddu+o+.c truye^`n gia?ng o+? Ta^y Nguye^n, cu~ng nhu+
kho^ng pha?i vo^ co+' ma` to^? chu+'c Co^.ng Ho`a DDE^ GA ddu+o+.c
hi`nh tha`nh mang ma`u sa('c to^n gia'o Tin La`nh\. Ngoa`i ca'c mu+u
toan nhe. nha`ng, tinh te^', ddu+o+.m ti'nh cha^'t ta^m linh, muo+.n
lo^'t a'o to^n gia'o, ga^`n dda^y la.i pha't sinh ca'c mu+u toan lo^.
lie^~u ga^y chia re? da^n to^.c, pha^n ca't la~nh tho^?, mang ma`u sa
('c dda^'u tranh chi'nh tri., nhu+ to^? chu+'c Ngu+o+`i Thu+o+.ng Cha
(mpa o+? Kampuchia, hay Chi'nh phu? Cha(mpa lu+u vong tru+o+'c o+? Ha?
i Nam va` nay dda~ do+`i qua Thu.y DDie^?n\. Du+ lua^.n hie^.n nay
la.i xo^n xao ve^` Du+. a'n khai tha'c Ba^u xi't o+? La^m DDo^`ng va`
DDa'k No^ng ddi ke`m vo+'i du+. a'n kie^'n ta.o ddu+o+`ng sa('t Ta^y
Nguye^n va` ca?ng bie^?n Bi`nh Thua^.n, ma` ha^`u he^'t nhu+~ng ngu+o
+`i Vie^.t Nam quan ta^m dde^'n tie^`n ddo^` dda^'t nu+o+'c dde^`u lo
nga.i la` mo^.t mu+u toan da`i ha.n vo^ cu`ng tha^m hie^?m mang hi`nh
thu+'c kinh te^' dde^? che dda^.y mu.c ddi'ch to^'i ha^.u chia re?
da^n to^.c va` xe't na't la~nh tho^? Vie^.t Nam\. Du` sao thi` nhu+~ng
toan ti'nh cu?a ngu+o+`i ngoa`i nha(`m pha' hoa.i kho^'i ddoa`n ke^'t
quo^'c da^n Vie^.t Nam cu~ng ddi ngu+o+.c thu+.c te^' li.ch su+? ma` ba
(`ng chu+'ng cu. the^? la` nhu+~ng di chi? dda da.ng o+? la`ng co^? Phu
+o+'c Ti'ch\. Vo+'i go'c nhi`n va` the^' ddu+'ng ddu+o+.c ddie^`u chi?
nh ddu'ng mu+'c ho+n, vie^.c kha?o sa't va` lu+o+.ng ddi.nh gia' tri.
va(n ho'a ca'c di chi? na`y, cu`ng vo+'i vie^.c nghie^n cu+'u kha'ch
quan qua' tri`nh hi`nh tha`nh co^ng nghe^. go^'m sa`nh Phu+o+'c Ti'ch,
se~ minh chu+'ng su+. kie^.n ddi ti`m Hu+o+ng Xu+a no+i La`ng Co^? la`
ti`m ve^` su+. ke^'t ho+.p ho`a ddo^`ng cu?a hai sa('c to^.c anh em
trong tinh tha^`n Chie^m Vie^.t mo^.t nha`\.

Tie^'t Xua^n pha^n, na(m 2009
Minh Vu~ Ho^` Va(n Cha^m







.

Relevant Pages