Nha` va(n Nguye^~n Kha?i - DDi ti`m ca'i to^i dda~ ma^'t

---

• From: hailua <hai-lua@xxxxxxxxxxx>
• Date: Sat, 31 May 2008 13:03:44 -0400

---

(Tuy` bu't chi'nh tri.)

Nguye^~n Kha?i

1.

Na(m 70 tuo^?i to^i ba('t dda^`u cha'n vie^'t, ngu+o+`i ra~ ra, ddo.c
sa'ch cu~ng na(`m, ddo.c ddu+o+.c mu+o+`i la(m phu't chu+~ nghi~a dda~
loe` nhoe`, cha? ro~ mi`nh ddang ddo.c ca'i gi`. Ro^`i ngu?. Ngu? nhu+
chim, mo^.t cho+'p ma('t dda~ ti?nh, tie^'p tu.c ddo.c no^'t ca'i
nu+?a trang ddo.c do+? va^~n cu+' lo+` mo+` vi` cha? co`n nho+' ho.
vie^'t ca'i gi` trong ca'i nu+?a trang vu+`a ddo.c. Cu~ng na(m a^'y
to^i ddu+o+.c trao gia?i thu+o+?ng Ho^` Chi' Minh ve^` va(n ho.c
nghe^. thua^.t ddo+.t 2. Mu+`ng thi` ra^'t mu+`ng nhu+ng to^i dda~
nha^.n ra ngay dda^y la` ta^'m bia mo^. sang tro.ng ca('m le^n mo^.t
ddo+`i va(n dda~ to+'i ho^`i pha?i ke^'t thu'c. The^' la` la.i buo^`n,
ra va`o nga^?n ngo+ ca? tha'ng. Ro^`i quye^'t ddi.nh ra cho+i ngoa`i
Ba('c, tro+? la.i que^ ngoa.i la` no+i to^i dda(ng ky' to`ng qua^n
na(m 1946, cu~ng la` no+i to^i ta^.p to.ng vie^'t nhu+~ng ba`i ba'o
kha'ng chie^'n dda^`u tie^n in lito^ va`o na(m 1949. No' mo+? dda^`u
cho nhie^`u chu.c na(m tie^'p theo, vu+`a la` anh bo^. ddo^.i vu+`a
la` nha` ba'o nha` va(n.

Ca'i thi. xa~ qua.nh que~, to+i to+'p, to^'i ta(m, toa`n mo^.t ma`u
xanh va` dden nhu+~ng na(m na`o, gio+` dda~ bie^'n hoa' tha`nh mo^.t
qua^.n cu?a Ha` No^.i hay Sa`i Go`n ho^m nay. La.i nho+' to+'i nhu+~ng
da~y pho^' nga('n ngu?i, nha` tha^'p, he` he.p, ro+.p bo'ng nha~n,
ma(.t ngu+o+`i hie^`n la`nh, da'ng ddi thong tha?, thi. xa~ nhu+ ca'i
la`ng lo+'n, ddi mo^.t ddoa.n ddu+o+`ng pha?i cha`o ho?i kho^ng bie^'t
bao nhie^u la` ngu+o+`i vi` toa`n ngu+o+`i quen ca?. Na(m chu.c na(m
sau, tro+? la.i ca'i thi. xa~ cu?a tuo^?i mo+'i tru+o+?ng tha`nh, ma`
la` tro+? ve^` la^`n thu+' ba (hai la^`n tru+o+'c ca'ch dda^y dda~
ho+n hai chu.c na(m), ca'i ma?nh dda^'t tha^n thuo^.c dda~ hoa' ra xa
la.. DDa.p xe ca? nga`y cha? ga(.p ngu+o+`i quen na`o, hoa(.c co'
ga(.p nhu+ng dda~ la` hai o^ng gia` o+? tuo^?i ba?y mu+o+i la`m sao
nho+' la.i gu+o+ng ma(.t cu?a nhau ca'i tho+`i mo+'i mu+o+`i ta'm
ddo^i mu+o+i. La^`n ve^` thu+' hai va^~n co`n ba ngu+o+`i quen cu~,
mo^.t ngu+o+`i la` Thua^.n, dda.i ta' ve^` hu+u, mo^.t ngu+o+`i la`
Tu`ng, trung ddo^.i pho', mo^.t ngu+o+`i la` Me^~, tie^?u ddo^.i
tru+o+?ng la` nhu+~ng ca^'p chi? huy dda^`u tie^n cu?a to^i trong
cuo^.c so^'ng qua^n ngu~. La^`n na`y ve^` ga(.p anh Thua^.n, cu~ng la`
o^ng chu? ba'o dda^`u tie^n cu?a to^i, anh ho+n to^i va`i tuo^?i. Co`n
hai ngu+o+`i kia dde^`u mo+'i ma^'t o+? tuo^?i ngoa`i ba?y mu+o+i ca?.
DDu+o+`ng pho^' kho^ng quen, ma(.t ngu+o+`i kho^ng quen, co`n la.i
mo^.t o^ng ba.n tha^n to^'i nga`y ddi ho.p, ddu? ca'c thu+' ho^.i he`
dde^? o^ng dde^'n ho.p, va^~n la` ca'i kha't khao cu?a ngu+o+`i dda~
gia`, dda~ nghi? hu+u co' di.p ga(.p la.i ba.n cu~, tro` chuye^.n la`
chi'nh, nha('c la.i chuye^.n nga`y xu+a la` chi'nh, ro^`i than tho+?,
ddu? thu+' than tho+?, chuye^.n nha` chuye^.n nu+o+'c.

Cu~ng buo^`n nhi? ? Chuye^.n ngu+o+`i gia` co' vui bao gio+`, ngu+o+`i
dda~ xong mo^.t vie^.c co' la`m gi` cu~ng kho^ng the^? vui. Vi` to^i
la` ngu+o+`i co' go^'c ddi.a phu+o+ng ne^n ti?nh uy? co' ga(.p va`
mo+`i a(n mo^.t la^`n cho pha?i phe'p. Nhu+ng nhi`n nhu+~ng gu+o+ng
ma(.t quan chu+'c cu?a ti?nh ho^m nay ma` kinh nga.c. Ma(.t ngu+o+`i
na`o cu~ng dda^`y nhu+~ng mu'i thi.t, sa^`n su`i, no'i nhie^`u,
cu+o+`i to, lo+`i le~ nha.t nhe~o, dung tu.c, va` kho^ng bao gio+`
nhi`n tha(?ng va`o ma(.t mi`nh dde^? no'i, cu+' nhu+ la` ddang no'i
vo+'i mo^.t ai kha'c ngo^`i ca.nh mi`nh hoa(.c ngo^`i sau mi`nh. Bu+~a
sa('p ve^` Ha` No^.i, bi' thu+ ti?nh uy? la.i mo+`i ga(.p, kho^ng
pha?i la` ga(.p chi'nh thu+'c ma` la` cu`ng ngo^`i a(n sa'ng vo+'i
o^ng vi` o^ng cu~ng ddang ba^.n. Buo^?i ga(.p vu+`a hi`nh thu+'c vu+`a
kho' chi.u vi` chi? co' ngu+o+`i la~nh dda.o cu?a ti?nh no'i, no'i
nhu+ ngu+o+`i rao ha`ng, ma('t nhi`n dda^u dda^u, bu.ng nghi~ dda^u
dda^u. To^i chi? co`n nho+' mo^.t chuye^.n, co' mo^.t o^ng tu+o+'ng,
la` danh tu+o+'ng, ngu+o+`i ddi.a phu+o+ng, co' ddem mo^.t gio^'ng hoa
la. tu+` Ha` No^.i ve^`, tu+. tay o^ng tro^`ng o+? vu+o+`n hoa cu?a
ti?nh uy? vi` pha?i cho.n ddu'ng nga`y, ddu'ng gio+`, ca? ddu'ng
hu+o+'ng nu+~a mo+'i ddem la.i thi.nh vu+o+.ng, ha.nh phu'c cho da^n
trong ti?nh. Tha^.t va^.y sao ?

Trong ma^'y nga`y xuo^'ng xa~ vu+`a vui vu+`a buo^`n. Ai cu~ng gia`u
co' ho+n tru+o+'c, na^'u co+m ba(`ng no^`i co+m ddie^.n, to^'i xem
tivi ma^`u, gio+` ra?nh thi` xem phim bo^.. Mo^~i xo'm dde^`u co'
cu+?a ha`ng cho thue^ ba(ng vide'o, co' ga'i ddie^'m cho ngu? chi.u
dde^'n mu`a tra? ba(`ng tho'c, co' co+` ba.c, co' hu't thuo^'c phie^.n
va` chi'ch heroin, tha`nh pho^' co' gi` o+? la`ng que^ dde^`u co', ca?
hay la^~n do+?, do+? nhie^`u ho+n hay.

To^i ve^` mo^.t xa~, xa~ cho to^i o+? nha` mo^.t anh bu+u ta', lu'c
ra?nh ro^~i ho?i chuye^.n gi` anh cu~ng ba?o kho^ng bie^'t. O+? xa~ ba
nga`y, dda?ng uy?, uy? ban kho^ng ai tie^'p ca?. Co' mo^.t buo^?i
to^'i co' mo^.t anh cha`ng to be'o dde^'n cho+i vo+'i gia ddi`nh, ca?
vo+. la^~n cho^`ng nha` chu? a(n no'i thu+a gu+?i, bo^. ddie^.u khu'm
nu'm. Anh ta ngo^`i u+o+~n ngu+o+`i tre^n ghe^' tu+.a, hai cha^n xoa.c
ro^.ng, hai ba`n tay dda(.t le^n bu.ng, no'i ho?i tro^'ng kho^ng,
thi?nh thoa?ng ddu+a ma('t nhi`n to^i nhu+ng kho^ng ho?i gi`, cha`o
cu~ng kho^ng, ma('t nhi`n cu+' lu+` lu+`, ma` ha('n chi? dda'ng tuo^?i
con tuo^?i cha'u. To^i cu+' nghi~ tay na`y ha(?n la` da^n buo^n ba'n
o+? ti?nh co' ho. ha`ng gi` vo+'i anh chu? nha`, ta.t qua cho^'c la'c
ro^`i ddi. Nhu+ng anh bu+u ta' la.i ba?o ddo' la` o^ng chu? ti.ch xa~.
La.i mo^.t nga.c nhie^n nu+~a !

Ma^'y nga`y sau la.i ve^` mo^.t xa~ thuo^.c phi'a ba('c ti?nh. Ca'ch
dda^y dda~ ba chu.c na(m to^i dda~ ddi ddi ve^` ve^` xa~ ddo' khoa?ng
mo^.t na(m dde^? vie^'t ve^` mo^.t anh chu? ti.ch xa~ chu+a to+'i ba
mu+o+i tuo^?i trong ca'i tho+`i co' cao tra`o la^.p ho+.p ta'c xa~
no^ng nghie^.p. Ngo^`i cho+i o+? pho^' huye^.n ke^` lie^`n xa~ ba^'t
ngo+` la.i ga(.p ngu+o+`i quen cu~ cu?a ma^'y chu.c na(m tru+o+'c.
Hie^.n gio+` o^ng a^'y dda~ ngoa`i sa'u chu.c tuo^?i, co' cu+?a hie^.u
chu.p a?nh o+? ngay pho^', to be'o, re^`nh ra`ng, chuye^.n gi` cu~ng
bie^'t, la.i bie^'t ca'ch thua^.t la.i ve^` mo.i ca'i bie^'t cu?a
mi`nh mo^.t ca'ch so^'ng ddo^.ng, tu+o+i ro'i, nghe chuye^.n ma`
tu+o+?ng nhu+ chi'nh mi`nh cu~ng ddu+o+.c chu+'ng kie^'n. Nha` va(n
ma` ga(.p ddu+o+.c mo^.t ngu+o+`i nhu+ the^' la` co' the^? nghi~ ngay
mo^.t cuo^'n sa'ch se~ vie^'t, vie^'t cu~ng nhanh tho^i, vi` mo.i
va^.t lie^.u dda~ sa(~n sa`ng. Bao nhie^u chuye^.n xui xe?o, buo^`n
ba~ cu?a chuye^'n ddi ba^'t tha^`n ddu+o+.c dde^`n bu` qua' ha^.u hi~
nha^n mo^.t la^`n ga(.p la.i ngu+o+`i quen cu~. DDang mu+`ng kha^'p
kho+?i lie^`n bi. ma^'y o^ng xa~ nha?y vo^ pha' dda'm, ddi mo^.t
bu+o+'c co' tru+o+?ng co^ng an xa~ theo mo^.t bu+o+'c, vu+`a la`
ngu+o+`i hu+o+'ng da^~n vu+`a la` ngu+o+`i ba?o ve^.. Chi? ddu+o+.c
tro` chuye^.n vo+'i ngu+o+`i dda~ ddu+o+.c xa~ gio+'i thie^.u va` a(n
ngu? ta.i nha` o^ng bi' thu+ xa~. Nhu+ng to^i dda^u co' chi.u thua
hoa`n toa`n. Xuo^'ng ca'i xa~ bi. ghe? la.nh thi` to^i cho+i vo+'i
da^n, vie^'t ve^` mo^.t o^ng no^ng da^n bi. gio+`i ha`nh, ddu+o+.c
ba.n be` khen la` ra^'t kha'. Ve^` ca'i xa~ ddu+o+.c chie^`u chuo^.ng
qua' mu+'c to^i vie^'t ddu+o+.c ca'i bu't ky' "Ma^'t toi mo^.t cuo^'n
sa'ch?.

Sang tuo^?i 70, mo.i hoa.t ddo^.ng cu?a con ngu+o+`i dde^`u cha^.m,
dde^`u ke'm, rie^ng ca'i chuye^.n vie^'t la'ch cu?a to^i va^~n giu+~
ddu+o+.c phong ddo^. ga^`n nhu+ xu+a, va^~n vie^'t ra^'t nhanh, rie^ng
ca'i nhi`n thi` tra`o lo^.ng nhie^`u ho+n, nga^.m ngu`i nhie^`u ho+n.
No' la` thu+' hu+o+ng vi. tho+m nga't cha('t ra tu+` ho+n ba?y mu+o+i
na(m ddu+o+.c la`m ngu+o+`i.


2.

To^i la` mo^.t ddu+'a tre? khi bu+o+'c va`o ddo+`i co' nhie^`u ddie^`u
thua thie^.t nhu+ng to^i dda~ bie^'t ni'u cha(.t la^'y tho+`i the^'
ma` leo da^`n le^n. To^i no'i the^' cha? pha?i vi` ca'i tho'i co+
ho^.i, tho+`i na`y co' ma^'y ai thi'ch no'i mi`nh tha`nh ta`i la`
nho+` ca'ch ma.ng. Nhu+ng co' nhie^`u ngu+o+`i ddu+o+.c ca'ch ma.ng
o^m ha(?n va`o lo`ng na^ng niu, vo^~ ve^` ma` va^~n kho^ng ne^n
ngu+o+`i thi` sao ? La` vi` ho. co`n thie^'u mo^.t ye^'u to^' nu+~a,
thie^'u ca'i ddo' da^`u ho. co' ddu+o+.c bu+o+'c tre^n tha?m ddo?, ke?
na^ng ngu+o+`i da('t mo^.t ddo+`i va^~n kho^ng ra con ngu+o+`i tu+?
te^'. Ma` to^i thi` co', co' du+ thu+`a. A^'y la` ca'i ti'nh ha`i
hu+o+'c ba^?m sinh, tru+o+'c he^'t la` bie^'t gie^~u mi`nh, theo do~i
tu+`ng bu+o+'c ddi, tu+`ng ca^u no'i cu?a chi'nh mi`nh ba(`ng ca'i
nhi`n cu?a ngu+o+`i kha'c vu+`a nghie^m kha('c vu+`a bo+~n co+.t. Sau
mi`nh dde^'n ngu+o+`i, to^i cu~ng hay nhi`n ra ca'i khi'a ca.nh buo^`n
cu+o+`i o+? ngu+o+`i kha'c da^`u ho. xua^'t hie^.n du+o+'i ca'i vo?
trang tro.ng dde^'n the^' na`o. Ca'i buo^`n cu+o+`i la` ca'i tra'i
nghi.ch trong cu`ng mo^.t ngu+o+`i, ke? vo^ lua^n no'i chuye^.n dda.o
ddu+'c, te^n a(n ca('p da.y do^~ pha?i ba?o ve^. cu?a co^ng, ngu+o+`i
ho^'ng ha'ch la.i la` te^n ni.nh bo+. ba^.c nha^'t. Ne^'u ta'n ro^.ng
ra thi` co`n vo^ va`n chuye^.n buo^`n cu+o+`i ma` ta ba('t ga(.p o+?
mo.i no+i, trong mo.i tho+`i gian cu?a cuo^.c so^'ng. Anh do^'t
thu+o+`ng la`m ra ve? tho^ng tha'i, tha(`ng nha't ra^'t thi'ch xua^'t
hie^.n nhu+ ngu+o+`i anh hu`ng, mo^.t chi'nh kha'ch dda^`u o'c ro^~ng
tue^'ch luo^n to? ra uye^n ba'c ba(`ng nhu+~ng lo+`i no'i vo^ nghi~a.
Ne^'u nhu+~ng ngu+o+`i ddo' co' ddu+o+.c mo^.t chu't ha`i hu+o+'c, co'
kha? na(ng tu+. nga('m mi`nh trong khi die^~n tro` thi` ho. se~ bie^'t
ca'ch tu+. kie^`m che^' trong mo^.t gio+'i ha.n na`o ddo'.

Muo^'n co' ca'i mi`nh kho^ng the^? co' kho^ng chi? la` chuye^.n buo^`n
cu+o+`i ma` co`n la` ca(n be^.nh kho^ng the^? cu+'u chu+~a cu?a nha^n
loa.i. Ca'c trie^'t gia, gia'o chu? cu~ng kho^ng thoa't kho?i ca'i
tro` cu+o+`i a^'y. Ho. muo^'n cho nha^n loa.i ca'i ho. kho^ng the^?
co', muo^'n cu+'u nha^n loa.i ba(`ng nhu+~ng phu+o+ng tie^.n nhie^`u
la('m chi? ddem la.i me^ say tu+. huye^~n hoa(.c ma` tho^i. Ho.c
thuye^'t xa~ ho^.i hay to^n gia'o kho^n ngoan pha?i la` ho.c thuye^'t
mo+?, co' the^? la` the^' na`y ma` cu~ng co' the^? la` the^' kha'c,
luo^n luo^n bie^'n hoa', la^'y su+. bie^'n hoa' cu?a tho+`i the^' va`
con ngu+o+`i la`m mu.c tie^u to^'i thu+o+.ng dde^? tu+. ddie^`u
chi?nh. Ho.c thuye^'t la` do con ngu+o+`i la`m ra, mo^.t tri' tue^.
sa'ng la'ng nha^'t va^~n cu+' bi. ra`ng buo^.c bo+?i nhie^`u vo`ng
tu+. gia'c va` kho^ng tu+. gia'c cu?a tho+`i the^', cu?a cuo^.c
ddo+`i. Bo+?i vi` ho. kho^ng the^? la` Thu+o+.ng DDe^' dde^? bie^'t
he^'t vo^ va`n nguye^n nha^n nhu+~ng ta'c ddo^.ng qua la.i, uo^'n e'o,
ba^'t ngo+` cu?a no' ddu+a dda^?y mo.i su+. va^.t to+'i nhu+~ng thay
ddo^?i ra^'t nho?, kho^ng ma^'y ai chu' y', cuo^'i cu`ng la` nhu+~ng
bie^'n thie^n cu+.c lo+'n. Cha? co' ho.c thuye^'t na`o du+. ddoa'n
ddu'ng nhu+~ng gi` se~ xa?y ra trong tu+o+ng lai va` cu~ng cha(?ng
the^? du+. ddoa'n ddu+o+.c ca'i ke^'t cuo^.c cu?a nhie^`u su+. vie^.c
ddang xa?y ra trong hie^.n ta.i. Mo.i lo+`i tie^n tri dde^`u co' ti'nh
me^ sa?ng, ddo^`ng co^'t. Da`nh ca? mo^.t tho+`i thanh xua^n dde^? tin
va`o nhu+~ng lo+`i tie^n tri a^'y, ve^` gia` nhi`n la.i ca'i ta`i sa?n
tinh tha^`n tha^u go'p mo^.t ddo+`i chi? la` mo^.t ca'i kho chu+'a
ddu? ta.p nham cha(?ng co' mo^.t chu't gia' tri. gi`.


3.

Ti'nh ha`i hu+o+'c la` ca'i thu+' ma` ngu+o+`i co^.ng sa?n ghe't
nha^'t vi` no' co' the^? bie^'n mo.i chuye^.n thie^ng lie^ng tha`nh
tro` cu+o+`i. Mo^.t ho.c thuye^'t kho^ng the^? chu+'ng minh su+.
ddu'ng dda('n cu?a no' trong thu+.c tie^~n thi` tru+o+'c sau se~
bie^'n tha`nh to^n gia'o. Vi` to^n gia'o la` nie^`m tin, la` tho'i
quen, la` ta^.p qua'n, la` va^ng phu.c, la` o+? the^' gio+'i na`y chi?
co' mo^.t cha^n ly', ngo+` vu+.c no', dda(.t qua' nhie^`u ca^u ho?i
ve^` no' chi? la` ke? pha?n ddo^`, pha?i bi. tru.c xua^'t kho?i co^.ng
ddo^`ng, pha?i bi. ca'ch ly, bi. ngo^`i tu` dde^? tra'nh mo.i su+.
truye^`n nhie^~m co' the^?.

Ho.c thuye^'t xa~ ho^.i dda~ pha?i ddo^.i lo^'t to^n gia'o dde^? to^`n
ta.i thi` mo.i thu+' thuo^.c ve^` no' dde^`u la` thie^ng lie^ng. La~nh
tu. tha`nh tha^`n tha'nh, lo+`i no'i ba`i vie^'t cu?a ho. tha`nh kinh
bo^?n, cuo^.c so^'ng ca' nha^n va` xa~ ho^.i cu?a ho. dda^`y a('p
nhu+~ng chuye^.n phi thu+o+`ng. Hi`nh a?nh cu?a Lenin va` Stalin, cu?a
Mao Tra.ch DDo^ng va` Kim Nha^.t Tha`nh va` lo+`i no'i cu?a ca'c vi.
a^'y bao tru`m le^n toa`n bo^. cuo^.c so^'ng tinh tha^`n cu?a ca'c
quo^'c gia ho. ca^`m quye^`n, la`m gi`, no'i gi`, nghi~ gi` dde^`u
kho^ng thoa't ra kho?i ca'i bo'ng che a^'y. Ba`i ha't ve^` la~nh tu.
trang nghie^m nhu+ tha'nh ca, ngu+o+`i ha't co' da'ng ddie^.u su`ng
ba'i nhu+ ti'n ddo^`. Ca'i the^' gio+'i ca' nha^n cu?a ca'c co^ng da^n
dda~ bi. ddo^'t cha'y, dda~ tha`nh tro bu.i va` tan bie^'n trong
hu+o+ng kho'i cu?a dde^`n dda`i. Trong kho^ng khi' ngu`n ngu.t lu+?a
cha'y cu`ng vo+'i tie^'ng so'ng hoan ho^ khi ga^`n khi xa kho^ng lu'c
na`o du+'t, va^.y nhu+~ng ngu+o+`i la`m vie^.c ba(`ng tri' tue^. se~
ti`m dda^u ra mo^.t khoa?ng tro+`i ye^n ti~nh va` tu+. do dde^? suy
nghi~ ve^` nhu+~ng co^ng tri`nh mo^.t ddo+`i cu?a rie^ng mi`nh.
Ngu+o+`i co^.ng sa?n se~ kho^ng bao gio+` hie^?u ddu+o+.c ca'ch la`m
vie^.c ca' nha^n, ddo+n ddo^.c, xa ro+`i qua^`n chu'ng, xa ro+`i ca'c
phong tra`o ca'ch ma.ng co' ti'nh ddi.a phu+o+ng cu?a ca'c nha` tri'
thu+'c tha^'m dda^~m "tu+ tu+o+?ng tu+ sa?n? a^'y. Pha?i ca?i ta.o ho.
ba(`ng ca'c chuye^'n ddi thu+.c te^', ba(`ng ca'c lo+'p ho.c chi'nh
tri. nga('n hoa(.c da`i nga`y, va` ba(`ng ca? nhu+~ng la^`n ddu+o+.c
ga(.p go+~ tha^n ma^.t vo+'i la~nh tu. dde^? co' the^m lo`ng tin va`o
nhu+~ng ly' do pha?i tu+. phu? ddi.nh, dde^? kha(?ng ddi.nh su+.
nghie^.p vi~ dda.i cu?a qua^`n chu'ng. Pha?i bo? ha(?n nhu+~ng tu+
tu+o+?ng trie^'t ho.c va` the^' gio+'i quan phu` ho+.p vo+'i ca'ch
nghi~, ca'ch nhi`n, ca'ch dda'nh gia' cu?a rie^ng mi`nh, dda~ ddu+o+.c
chu+'ng minh qua nhu+~ng tra?i nghie^.p cu?a ba?n tha^n dde^? nha^.p
va`o do`ng tu+ tu+o+?ng chi'nh tho^'ng, ca'i trie^'t ho.c chi'nh
tho^'ng, ca'ch nhi`n nha^.n va` dda'nh gia' chi'nh tho^'ng, xe't cho
cu`ng cha? lie^n quan bao nhie^u to+'i ca'i ta^m su+. ddang a^'p u?,
to+'i nhu+~ng ddie^`u ca^`n pha?i vie^'t, va` tre^n he^'t, ma'u thi.t
ho+n he^'t la` nhu+~ng pha't hie^.n ddo^.c dda'o cu?a rie^ng mi`nh
trong li.ch su+?, trong va(n hoa', trong nha^n sinh. Ma^'t nhu+~ng
ca'i ddo' thi` co`n so^'ng tie^'p la`m gi`, co`n vie^'t tie^'p la`m
gi` ne^n mo^.t so^' dda~ pha?i ddo^?i nghe^`, bo? nghe^` sa'ng ta.o
sang nghe^` ca.o gia^'y, la`m mo^.t anh co^ng chu+'c hie^`n la`nh,
ma^~u mu+.c, vu+`a co' quye^`n vu+`a co' lo+.i.

Ca'i danh ca'i lo+.i cu~ng co' su+'c quye^'n ru~ ngu+o+`i ta la('m,
qua nhie^`u na(m tha'ng no' dda~ tro+? tha`nh y' nghi~a quan tro.ng
nha^'t dde^? so^'ng, so^'ng vo+'i vo+. con, vo+'i ba.n be`, vo+'i xo'm
la`ng, vo+'i xa~ ho^.i. Co`n mo^.t so^' nho? vi` kho^ng la`m nghe^`
gi` kha'c ngoa`i ca'i nghe^` va(n chu+o+ng ne^n dda~ dda^`u qua^n ve^`
ca'c nha` xua^'t ba?n, tua^`n ba'o, ta.p chi' tie^'p tu.c la`m nghe^`
nhu+ng pha?i vie^'t trong khuo^n phe'p dda~ quy ddi.nh, cu~ng co'
ddo^i lu'c dda~ tu+. buo^ng tha? theo nhu+~ng ca?m xu'c tu+. nhie^n
hoa(.c ba^'t cho+.t bi. me^ hoa(.c bo+?i nhu+~ng hi`nh tu+o+.ng nghe^.
thua^.t qua' dde.p dda~ tro+? tha`nh nhu+~ng na.n nha^n oan uo^?ng
cu?a nhie^`u vu. a'n va(n tu+., nghi~ la.i ma` tie^'c cho nhie^`u
ngu+o+`i, mo^.ng mo+ nhie^`u thi` ta`i na(ng cu~ng nhie^`u dde^`u bi.
thui cho^.t ngay tu+` nhu+~ng na(m co`n tre?.


4.

Trong suo^'t ba chu.c na(m chie^'n tranh, mo^~i ngu+o+`i Vie^.t Nam
dda~ que^n ha(?n nhu+~ng nhu ca^`u va^.t cha^'t va` tinh tha^`n cu?a
rie^ng mi`nh dde^? ddu+o+.c cu`ng so^'ng nhu+ mo.i ngu+o+`i, cu`ng
ca?m nghi~ nhu+ mo.i ngu+o+`i, so^'ng cu`ng so^'ng che^'t cu`ng
che^'t. Ho.c thuye^'t Ma'c va` vai tro` la~nh dda.o cu?a DDa?ng Co^.ng
Sa?n ddu+o+.c to^n vinh dde^'n tuye^.t ddo^'i. Vi` so^' pha^.n ca'
nha^n ga('n lie^`n vo+'i ta^.p the^? vo+'i da^n to^.c, tru`ng ho+.p
khi't khao vo+'i ca'c mu.c tie^u chi'nh tri. cu?a dda?ng ca^`m quye^`n
va` nhu+~ng tham vo.ng cu?a ngu+o+`i la~nh dda.o.


Tri' nho+' 1


Nhu+ng ca? ma^'y the^' he^. cu`ng tham gia chie^'n tranh, so^'ng trong
mo^.t mo^i tru+o+`ng xa~ ho^.i, chi'nh tri. cu?a mo^.t dda^'t nu+o+'c
ddang co' chie^'n tranh cu~ng la` mo^.t tai hoa. kho^n lu+o+`ng. Trong
chie^'n tranh ta^.p the^? ga.t pha('t ca' the^? sang mo^.t be^n, co'
the^? gia^~m dda.p le^n no' cu~ng cha? ma^'t ma't gi`, vi` chie^'n
tranh ddo`i ho?i su+. nha^'t tri', ca^`n su+. ra le^.nh ddu'ng lu'c
cu?a nhie^`u ca'i dda^`u chu+' kho^ng co' tho+`i gian ba`n lua^.n, sai
ddu'ng co' su+. tham gia cu?a nhie^`u ca'i dda^`u. Va? la.i ne^'u
ngu+o+`i la~nh dda.o ti'nh toa'n sai la^.p tu+'c se~ bi. ddo^'i
phu+o+ng tru+`ng pha.t ngay, kho^ng so+'m ti?nh ngo^. thi` ca? su+.
nghie^.p co' the^? bi. ddo^? vo+~. DDe^'n tho+`i hoa` bi`nh thi` chi?
co`n da^n chu'ng ddo^'i ma(.t vo+'i chi'nh quye^`n, quye^`n lo+.i
kha'c nhau, nguye^.n vo.ng kha'c nhau, co' tra(m nga`n thu+' kha'c
nhau trong mo^.t co^.ng ddo^`ng : da^n to^.c, to^n gia'o, va(n hoa',
ddie^`u kie^.n so^'ng? trong mo^.t tho+`i gian da`i ta.m que^n ddi,
ta.m ga'c la.i dde^? lo vie^.c lo+'n, lu'c na`y nha^'t loa.t tro^~i
da^.y, ddo`i ho?i va` mo^~i ca' nha^n dde^`u tha^'y ca'i mi`nh ddo`i
la` quan tro.ng nha^'t, bu+'c thie^'t nha^'t.

DDo^.c la^.p co' ro^`i, tu+. do co' ro^`i, va^.y ca'i ha.nh phu'c cu?a
mo^~i chu'ng to^i nha` nu+o+'c ddi.nh que^n sao ? Nhu+ng ngu+o+`i da^n
pha?i ti`m ra co+ ho^.i na`o dde^? no'i, dde^'n cho^~ na`o dde^? no'i,
du`ng phu+o+ng tie^.n gi` dde^? no'i. No'i vo+'i to^? chu+'c, vo+'i
ca'c ddoa`n the^? mi`nh la` mo^.t ho^.i vie^n, kho^ng ai nghe ca?.
No'i tre^n ba'o chi' kho^ng ba'o na`o da'm dda(ng. Vie^'t ke^' sa'ch,
thi?nh nguye^.n gu+?i le^n ca'c ca^'p co' tha^?m quye^`n thi` cha? bao
gio+` nha^.n ddu+o+.c tra? lo+`i. Va^.y pha?i la`m gi` nhi? ? La`m
loa.n kho^ng da'm, bie^?u ti`nh ddu'ng pha'p lua^.t cu~ng chu+a co'
tie^`n le^.. Ngu+o+`i ddu+'ng dda('n bo^.c lo^. su+. kho^ng ba(`ng
lo`ng cu?a mi`nh ta.i ca'c cuo^.c ho.p la^.p tu+'c bi. nhu+~ng ke? co+
ho^.i tra^'n a'p tu+'c thi`, bi. co+ quan an ninh ghi va`o so^? dden,
tha(ng chu+'c ne^n lu+o+ng tu+` nay kho^ng the^?, chi? co`n ddo+.i
nga`y ve^` hu+u tho^i. Nhu+ng da^n chu'ng va^~n co' ca'ch xa? no^~i
ba^'t bi`nh cu?a ho. ba(`ng ca'ch sa'ng ta.o ra nhie^`u chuye^.n
tie^'u la^m chi'nh tri..

Trong ca? nu+o+'c kho^ng dda^u co' nhie^`u chuye^.n tie^'u la^m ba(`ng
Ha` No^.i vi` no' la` thu? ddo^ ha`nh chi'nh, mo.i chuye^.n cung
ddi`nh vu+`a tha^.t vu+`a gia? tra`n ga^.p ca'c qua'n ca` phe^ mo^~i
nga`y. Kho^ng ra ddu+o+.c ba'o vie^'t thi` la`m ba'o mo^`m va^.y,
lo+`i no'i bay ddi la^'y dda^u la`m ba(`ng, tu+o+?ng nhu+ vo^ ha.i ma`
ha.i vo^ ke^?. Vi` no' se~ tha`nh du+ lua^.n, kho^ng ai ba('t giam
ddu+o+.c du+ lua^.n, gie^'t ddu+o+.c du+ lua^.n, ca'i du+ lua^.n ho^~n
ta.p, vo^ so+? cu+' mo+? ro^.ng ma~i ra, bao tru`m mo.i vie^.c mo.i
ngu+o+`i tro+? tha`nh ma(.t ba(`ng mo+'i dde^? dda(.t ra ca'c tie^u
chua^?n so^'ng cho mo^.t tho+`i. Ca'i tie^u chua^?n mo+'i co' te^n
go.i la` "ma(.c ke^. no' ?. No' la` ngu+o+`i kha'c, la` nha` nu+o+'c,
la` ba^'t cu+' ai, ba^'t cu+' vie^.c gi` kho^ng co' quan he^. tru+.c
tie^'p to+'i ca'c lo+.i i'ch ca' nha^n mi`nh. Ca'i ca' the^? sau mo^.t
tho+`i gian da`i nha^.p va`o ca'i ta^.p the^? dda~ tu+. ta'ch ra kho?i
no' dde^? ti`m la.i mi`nh. Nhu+ng ca'ch ti`m la.i a^'y thu+o+`ng
thuo^.c ve^` phi'a tie^u cu+.c cu?a con ngu+o+`i, la^'y lo+.i i'ch
ba?n tha^n la`m mu.c tie^u ne^n kho^ng ta.o ra ddu+o+.c su+. tha(ng
hoa, su+. tu+. do cha^n chi'nh, la` mo^i tru+o+`ng cho mo.i sa'ng ta.o
ddo^.c dda'o, vu+`a tha^'m dda^~m ti'nh ca' nha^n vu+`a tha^'m dda^~m
ti'nh tho+`i dda.i o+? ye^'u to^' tie^`n phong cu?a no'.

O+? dda^y to^i muo^'n no'i the^m, tu+. do ddu+o+.c nuo^i du+o+~ng tu+.
nhie^n trong mo^i tru+o+`ng da^n chu? la` tu+. do cu?a co^'ng hie^'n,
co`n tu+. do vu+`a thoa't a'ch chuye^n che^' thu+o+`ng co' ti'nh pha'
hoa.i, tra? thu`, dde^? bu` la.i nhu+~ng na(m tha'ng bi. tu+o+'c
ddoa.t. Cu+' so sa'nh ve^` tu+. do cu?a mo^.t xa~ ho^.i da^n chu?
nhie^`u tra(m na(m nhu+ Hoa Ky` va` tu+. do vu+`a gia`nh ddu+o+.c cu?a
nu+o+'c Nga Xo^ Vie^'t la` ddu? ro~. Vi` no' kho^ng ddu+o+.c chua^?n
bi., kho^ng ddu+o+.c gia'o du.c, mo.i ba?n na(ng cu?a con ngu+o+`i
ddu+o+.c xo^?ng ra nha^'t loa.t se~ ga^y ho^~n loa.n cho co^.ng
ddo^`ng, nhie^`u ho+n la` xa^y du+.ng. Da^n chu? va` tu+. do pha?i co'
tho+`i gian dde^? la`m quen, dde^? ho.c ca'ch su+? du.ng va` ba?o
ve^., pha^n ddu+o+.c ranh gio+'i giu+~a ca' nha^n va` co^.ng ddo^`ng.
tha`nh pha'p lua^.t, tha`nh ta^.p qua'n mo+'i co' the^? ddo+m hoa
ke^'t tra'i ddu+o+.c.


5.

Mo^.t dda^'t nu+o+'c bi. xa^m lu+o+.c, ro^`i bi. no^ di.ch, da^n
chu'ng tha`nh no^ le^. kho^ng ddu+o+.c pha'p lua^.t che cho+?, la`m
ngu+o+`i cu~ng kho' no'i gi` to+'i y' thu+'c ca' nha^n trong mo^~i con
ngu+o+`i. Y' thu+'c ca' nha^n la` y' thu+'c ve^` ca'i rie^ng bie^.t
cu?a mi`nh, ve^` ca'i co' the^? co^'ng hie^'n cu?a mi`nh cho co^.ng
ddo^`ng kho^ng gio^'ng vo+'i mo^.t ai do co' mo^.t ca'ch ca?m nha^.n
rie^ng, mo^.t ca'ch suy nghi~ rie^ng, tu+` ddo'?

Nhu+~ng ca'i gia' tri. ca' nha^n chi? ddu+o+.c nhi`n nha^.n, ddu+o+.c
to^n vinh o+? nhu+~ng xa~ ho^.i tu+o+ng ddo^'i tu+. do, ca'c mo^'i
quan he^. giu+~a ngu+o+`i vo+'i ngu+o+`i tu+o+ng ddo^'i to^'t dde.p.
O+? xa~ ho^.i tu+ ba?n ma` chu'ng ta vo^'n co' tha`nh kie^'n la` ra^'t
xa^'u xa la.i thu+o+`ng hay cho nhu+~ng tie^'ng ke^u cu+'u, ba?o ve^.
nhu+~ng gia' tri. truye^`n tho^'ng cu?a ca' nha^n, vi` ddo^`ng tie^`n
ddang la`m ma^'t pha^?m gia' cu?a con ngu+o+`i, pha' vo+~ ne^`n ta?ng
dda.o ddu+'c, la`m ro^'i loa.n ca'c mo^'i quan he^. xa~ ho^.i. Con
ngu+o+`i ddu+o+.c so^'ng no ddu?, trong tie^.n nghi ma` va^~n ddo^'i
ddi.ch vo+'i no', muo^'n thoa't ly kho?i no' vi` kho^ng ddu+o+.c thoa?
ma~n nhu+~ng nhu ca^`u ve^` tinh tha^`n. Ta hay la^'y nhu+~ng chuye^.n
ddo' dde^? la`m chu+'ng mo^.t ca'ch ha? he^ cho su+. tha hoa' cu?a con
ngu+o+`i so^'ng du+o+'i che^' ddo^. tu+ ba?n. Va^.y ca'c co^ng da^n
cu?a che^' ddo^. xa~ ho^.i chu? nghi~a thi` sao ? Cha? co' ai ke^u ca
gi`. Nha` va(n la` ngu+o+`i co' tra'ch nhie^.m cha(m lo cuo^.c so^'ng
tinh tha^`n cu?a ddo^`ng loa.i cu~ng kho^ng ke^u. Co' mo^.t nha` va(n
Nga vie^'t cuo^'n sa'ch Ngu+o+`i ta kho^ng chi? so^'ng ba(`ng ba'nh
mi` bi. ca? gio+'i va(n nghe^. Lie^n Xo^ phe^ pha'n. O^ng dda~ vie^'t
sai vi` ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a ra^'t coi tro.ng cuo^.c
so^'ng tinh tha^`n cu?a ca'c co^ng da^n. Ho. ddo.c sa'ch ra^'t
nhie^`u, tre^n xe ddie^.n, xe buy't, trong co^ng vie^n, ddu+'ng xe^'p
ha`ng tu+`ng da~y da`i mua thu+.c pha^?m, mua ve' xem vu~ ki.ch, nghe
a^m nha.c ho. dde^`u mo+? sa'ch ddo.c ra^'t cha(m chu', tu+o+?ng dda^u
nhu+ cuo^.c so^'ng ddi'ch thu+.c cu?a ho. la` o+? ca'c trang sa'ch.
Chi? co' nhu+~ng gia^y phu't chi`m dda('m trong su+. ddo.c ho. mo+'i
co' co+ ho^.i nga^~m nghi~ ve^` tha^n pha^.n cu?a mi`nh, cu?a ddo^`ng
loa.i, ti`m la.i ca'i ba?n go^'c ca' nha^.n ddang lu+u la.c o+? mo^.t
go'c khua^'t na`o ddo' cu?a rie^ng mi`nh. Ro+`i kho?i trang sa'ch la`
ro+i ngay va`o vo`ng quay cu?a tra(m nga`n co^ng vie^.c cha? co'
nghi~a ly' gi` ngoa`i su+. mu+u sinh dde^? to^`n ta.i. Nhu+~ng nga`y
nghi?, nhu+~ng gio+` ta.m go.i la` ra?nh ro^~i ho. cu~ng kho^ng
ddu+o+.c ngo^`i mo^.t mi`nh, nga^~m nghi~ mo^.t mi`nh, co' bao nhie^u
buo^?i le^~ ky? nie^.m lo+'n nho?, nhu+~ng phong trao cam ke^'t thi
ddua va` vo^ va`n cuo^.c ho.p cu?a nga`nh cu?a gio+'i dda~ choa'n
he^'t pha^`n tho+`i gian co`n so't la.i?

Cuo^.c so^'ng ta^.p the^? dda~ nha^'n chi`m cuo^.c so^'ng ca' nha^n,
cuo^.c so^'ng trong chie^'n tranh dda~ xoa' nhoa` mo.i tho'i quen cu?a
cuo^.c so^'ng tho+`i bi`nh. Lu'c na`o cu~ng co' ke? thu` ri`nh ra^.p
dda^u ddo' dde^? ti`m co+' la^.t ddo^? che^' do^. ba(`ng vu~ trang,
hay ba(`ng die^~n bie^'n hoa` bi`nh. Lu'c na`o cu~ng ddu+o+.c ddo^`ng
chi' trong chi bo^., ba`n be` co+ quan gia'm sa't mo.i tu+ tu+o+?ng
va` ha`nh vi dde^? nga(n cha(.n mo.i bie^?u hie^.n cu?a chu? nghi~a
ca' nha^n cu?a mo^~i tha`nh vie^n. Lu'c na`o cu~ng pha?i dde^` pho`ng,
pha?i dde^` cao ca?nh gia'c ca'ch ma.ng, kho^ng tin ca^.y ba^'t cu+'
ai, ke^? ca? ba.n be`. Chi? co' mo^.t ddie^`u la., la` trong hoa`n
ca?nh so^'ng kho^ng co' mo^.t ti' tu+. do na`o cho ca' nha^n ma`
chu'ng to^i va^~n so^'ng ddu+o+.c, la.i co`n vie^'t va(n la`m tho+
ddu+o+.c !


6.

Suo^'t 80 na(m so^'ng du+o+'i a'ch ddo^ ho^. cu?a Pha'p, chu'ng ta
va^~n dda(.t ddu+o+.c nhu+~ng vie^n ga.ch dda^`u tie^n cho ne^`n va(n
xuo^i Vie^.t Nam. Nhu+~ng truye^.n nga('n, tie^?u thuye^'t, pho'ng
su+., tuy` bu't cu?a tho+`i a^'y ddu+o+.c in tre^n ca'c tua^`n ba'o
hoa(.c xua^'t ba?n tha`nh sa'ch nay ddo.c la.i va^~n thi'ch thu',
va^~n la`m ta ca?m ddo^.ng. Nhie^`u truye^.n ddu+o+.c ddo.c tu+`
tuo^?i nie^n thie^'u va^~n a'm a?nh ta to+'i ta^.n lu'c tuo^?i gia`,
va` mo^.t loa.t ca'c nha` tho+, nha` phe^ bi`nh va(n ho.c cu?a ca'i
tho+`i go.i la` thuo^.c ddi.a dda~ tro+? tha`nh nhu+~ng te^n tuo^?i
lo+'n to^`n ta.i ma~i ma~i trong lo`ng nhie^`u the^' he^. ba.n ddo.c.
La`m tha^n no^ le^. ma` va^~n tro^~i le^n tha`nh nhu+~ng ta`i na(ng
lo+'n la` sao ?

Kho^ng chi? trong va(n chu+o+ng ma` co`n ca? trong my~ thua^.t, trong
ki.ch nghe^.. Kho^ng chi? trong va(n nghe^. ma` trong ca? khoa ho.c,
gia'o du.c, trong kinh doanh theo kie^?u tu+ ba?n va` trong nhie^`u
nghe^` truye^`n tho^'ng. Ta^'t ca? dde^`u ddu+o+.c ba('t dda^`u tu+`
nhu+~ng na(m dda^`u the^' ky?, ddu+o+.c pha't sa'ng, ddu+o+.c bo^.c
lo^. ma.nh me~ ca'c ta`i na(ng ca' nha^n va` ho. dda~ tro+? tha`nh
ngu+o+`i khai sa'ng, ngu+o+`i mo+? ddu+o+`ng, tha`nh to^? nghe^`,
kho^ng chi? co' ta`i lo+'n ma` co`n co' ddu+'c lo+'n, la` nhu+~ng
nha^n ca'ch kie^?u ma^~u cho con cha'u, cho gio^'ng no`i, dde^`u la`
chuye^.n co' tha^.t ca?, kho^ng the^? bo'p me'o hoa(.c ba'c bo?. Ma`
gia?i thi'ch ve^` no' cu~ng ra^'t ddo+n gia?n. Che^' ddo^. tu+ ba?n
cu?a Pha'p va` Cha^u A^u tie^'n bo^. ho+n, va(n minh ho+n che^' ddo^.
phong kie^'n ta^.p quye^`n cu?a Cha^u A' to+'i va`i the^' ky?, la`
khoa?ng ca'ch giu+~a hai tho+`i dda.i, no'i nhu+ cu. Phan Chu Trinh.
Tho+`i Pha'p thuo^.c bo.n thu+.c da^n chi? ca^'m, bo? tu`, xu+? ba('n
nhu+~ng ngu+o+`i da'm cho^'ng ddo^'i no', tru+o+'c he^'t la` nhu+~ng
ngu+o+`i co^.ng sa?n. Cuo^.c so^'ng cu?a da^n chu'ng va^~n la^`m than
nhu+ tho+`i xu+a, nhu+ tho+`i phong kie^'n, kho^? nha^'t va^~n la`
no^ng da^n, nhu+ng xa~ ho^.i co' the^m nhie^`u nghe^` mo+'i do co^ng
cuo^.c khai tha'c ta`i nguye^n o+? thuo^.c ddi.a, hi`nh tha`nh da^`n
ne^`n kinh te^' tu+ ba?n chu? nghi~a, co' ddo^ thi. va` ca'c trung
ta^m buo^n ba'n, co' ca'c ddu+o+`ng lo+'n xuye^n quo^'c gia va` lie^n
ti?nh, co' ca^`u co^'ng va` ddu+o+`ng sa('t, co' ba'o ha`ng nga`y, co'
tua^`n ba'o va` ta.p chi'. Tie^'ng no'i cu?a co^ng chu'ng sau nhie^`u
the^' ky? ca^m ba(.t dda~ ddu+o+.c ca^'t le^n ba`y to? tha^n pha^.n
va` nguye^.n vo.ng cu?a mi`nh, da^~u co`n ye^'u o+'t nhu+ng dda~ ga^y
ddu+o+.c tie^'ng vang trong ca? nu+o+'c.

Da^`u xa~ ho^.i pha't trie^?n mo^.t ca'ch nhem nhuo^'c, ddau ddo+'n
nhu+ng va^~n ho+n ca'i tho+`i tu` mu`, to^'i ta(m cu?a tho+`i phong
kie^'n. Tho+`i the^' la` vi. tu+ le^.nh to^'i cao, kho^ng co' ho.c
thuye^'t na`o, mo^.t thie^n ta`i chi'nh tri. na`o da'm cho^'ng la.i
nhu+~ng me^.nh le^.nh cu?a no'. Da'm cho^'ng la.i no' ho.c thuye^'t
se~ tie^u tan, ca'c chi'nh kha'ch thi` tha^n ba.i danh lie^.t. Che^'
ddo^. thu+.c da^n tuy ta`n ba.o nhu+ng no' la` sa?n pha^?m cu?a tho+`i
dda.i na`y ne^n no' va^~n co' kha? na(ng u+o+m ca^'y nhie^`u nha^n
to^' ti'ch cu+.c, co' gia' tri. be^`n vu+~ng cho nhu+~ng xu+' so+? no'
ddo^ ho^.. Co`n nhu+~ng vu+o+ng trie^`u phong kie^'n da^~u ddu+o+.c
cai tri. bo+?i ca'c ba^.c minh qua^n tha'nh tri' va^~n la` nhu+~ng xa~
ho^.i hu? la^.u va` thuo^.c ve^` qua' khu+'. Ta`i gio?i nhu+ Khang Hy,
Ca`n Long ne^'u co`n tri. vi` Trung Quo^'c to+'i cuo^'i the^' ky? 19
ma` kho^ng chi.u thay ddo^?i the^? che^' dda~ qua' cu~ ky~ thi` va^~n
cu+' thua, co' khi co`n tha?m ba.i ho+n vi` lo`ng kie^u ha~nh be^.nh
ta^.t cu?a ho.. Ca'ch to^? chu+'c xa~ ho^.i cu?a giai ca^'p tu+ sa?n
da^~u co' xa^'u xa to+'i ta^.n dda^u cu~ng va^~n ta.o ddu+o+.c nhu+~ng
mo^i tru+o+`ng tu+. do va` da^n chu? ho+n, mo+? ra nhu+~ng co+ ho^.i
mo+'i cho su+. pha't trie^?n ta`i na(ng cu?a mo.i ca' nha^n va` cu?a
ca? co^.ng ddo^.ng.

La.i la^'y the^m mo^.t vi' du. ve^` nu+o+'c Nga trong non mo^.t the^'
ky? qua. Du+o+'i che^' ddo^. Xo^ Vie^'t, ngu+o+`i da^n Nga ddu+o+.c
nha` nu+o+'c cha(m lo hoa`n toa`n tu+` khi sinh dde^'n khi che^'t,
nhu+ng ho. va^~n kho^ng thi'ch, va^~n tha^'y ngo^.t nga.t vi` ddo' la`
cuo^.c so^'ng kho^ng pha?i lo nghi~ cu?a mo^.t tra.i ta^.p trung, con
ngu+o+`i bi. dda'nh so^', bi. xe^'p theo khuo^n, theo ha`ng, chi?
nhi`n tha^'y dda'm ddo^ng chu+' kho^ng the^? nhi`n ra tu+`ng con
ngu+o+`i rie^ng bie^.t, ke^? ca? trong trie^'t ho.c va` va(n chu+o+ng.
Co`n tho+`i ba^y gio+` la` mo^.t xa~ ho^.i ma.nh ai na^'y lo, ngu+o+`i
ngu+o+`i la^'n chen nhau, tranh cu+o+'p nhau vi` nhu+~ng tham vo.ng
kho^ng ddu+o+.c ki`m ne'n, ky? cu+o+ng cu~ bi. xoa' bo?, ky? cu+o+ng
mo+'i chu+a ki.p hi`nh tha`nh, mo.i su+. dde^`u pha?i la`m la.i tu+`
dda^`u tu+` quo^'c ky`, quo^'c ca, qua^n ky`? Nhu+ng xem ra cha? co'
ma^'y ai than tho+? ve^` hie^.n trang ho^~n loa.i, ho. ca?m tha^'y
thoa?i ma'i, ba(`ng lo`ng vo+'i cuo^.c so^'ng dda^`y ba^'t tra('c cu?a
hie^.n ta.i vi` la^`n dda^`u tie^n ho. ddu+o+.c lu+.a cho.n ca'ch
so^'ng cu?a mi`nh, tha('ng thua tu+. mi`nh ga'nh chi.u, cu~ng la`
la^`n dda^`u ho. bie^'t nha^.n ra ca'i " ba?n lai die^.n mu.c? cu?a
chi'nh ho..


7.

Ba^'t cu+' nha` nu+o+'c na`o la^'y ho.c thuye^'t xa~ ho^.i hoa(.c to^n
gia'o thay cho hie^'n pha'p thi` tru+o+'c sau se~ chuye^?n ddo^?i
tha`nh nha` nu+o+'c chuye^n che^'. Vi` trong ha`ng trie^.u co^ng da^n
se~ co' nhie^`u nho'm ngu+o+`i kho^ng cu`ng lo`ng tin, kho^ng cu`ng
ti'n ngu+o+~ng vo+'i nha` ca^`m quye^`n. Ho. tro+? tha`nh nhu+~ng
co^.ng ddo^`ng dda'ng ngo+`, se~ bi. pha^n bie^.t ddo^'i xu+?,
tru+o+'c he^'t la` ma^'t quye^`n tu+. do tu+ tu+o+?ng, tu+. do ngo^n
lua^.n, tu+. do xua^'t ba?n. DDo' la` no'i ve^` ta^`ng lo+'p tri'
thu+'c. Co`n nhu+~ng ngu+o+`i la`m ca'c nghe^` kha'c, cha? di'nh da'ng
gi` dde^'n sa'ch vo+? cu~ng se~ ca?m tha^'y bi. tu+o+'c ddoa.t nhie^`u
quye^`n tu+. do, nhu+ quye^`n tu+. do lu+.a cho.n ca'ch so^'ng cu?a
rie^ng mi`nh cha(?ng ha.n.

DDa~ ddo^.c quye^`n ve^` tu+ tu+o+?ng ta^'t nhie^n se~ ddo^.c quye^`n
ca? ve^` ca'ch so^'ng, vi` mo^~i ho.c thuye^'t dde^`u co' pha^`n dda.o
ly' cu?a no', no' ca^`n tie^u chua^?n la`m ngu+o+`i dda~ ddu+o+.c ly'
tu+o+?ng hoa' cu?a no' dde^? la`m khuo^n ma^~u cho tu si~ va` ti'n
ddo^`. To^i co' mo^.t ba` co^ so^'ng o+? Ha` No^.i suo^'t tho+`i Pha'p
ta.m chie^'m, la` da^n cu~ cu?a Ha` No^.i, sau na`y gia?i pho'ng
ddu+o+.c mo^.t na(m, ba` than tho+? vo+'i to^i, nghi~ ra(`ng so^'ng
vo+'i ca'ch ma.ng thi` de^~ ma` hoa' ra ra^'t kho'. Ba` ba?o chi'nh
phu? gi` vie^.c lo+'n kho^ng lo toa`n lo vie^.c va(.t, tu+` ca'ch a(n
ma(.c, ca'ch ye^u ddu+o+ng, ca'ch nuo^i da.y con ca'i la` nhu+~ng
vie^.c ngu+o+`i da^n tu+. bie^'t ca'ch lo, tu+. bie^'t ca'ch ho.c, lo
kho^ng no^?i thi` dda~ co' du+ lua^.n xa~ ho^.i lo giu`m, tu+` co^?
to+'i nay va^~n the^' ma`. La.i no'i ve^` nhu+~ng ti'n ddo^` trung
tha`nh cu?a chu? nghi~a Ma'c, nhu+~ng chie^'n sy~ theo ca'ch ma.ng
tu+` thuo+? mo+'i la^.p nu+o+'c la` dda'm va(n nghe^. sy~ chu'ng to^i
cu~ng "so^'ng kho^ng de^~? trong su+. vie^'t la'ch. Vie^'t ddu'ng
lua^.t le^. thi` chi? co' hai chu? dde^`: ca(m thu` va` hy sinh. Cu~ng
chi? co' ba loa.i ngu+o+`i ddu+o+.c to^n vinh: co^ng, no^ng, binh.
Ca'i the^' gio+'i me^nh mo^ng, nhie^`u ma^`u sa('c nga`y mo^.t thu
he.p va` chi? co' hai ma^`u: ddo? la` qua^n ta, dden la` qua^n ddi.ch.
Va(n chu+o+ng ca'ch ma.ng thoa.t dda^`u cu~ng la. so vo+'i va(n
chu+o+ng tho+`i tru+o+'c ne^n ddu+o+.c ba.n ddo.c tre? hoan nghe^nh.
Nhu+ng cu+' pha?i ddo.c ma~i mo^.t va`i dde^` ta`i quen thuo^.c, mo^.t
va`i loa.i ngu+o+`i quen thuo^.c va` nhu+~ng ta^m tra.ng ra^'t quen
thuo^.c ngay nhu+~ng ba.n ddo.c trung tha`nh cu~ng pha?i cha'n. Chi'nh
chu'ng to^i cu~ng tu+. cha'n mi`nh. Ta`i dda~ ke'm la.i bi. bo' cha(.t
tu+` dda^`u to+'i cha^n, xoay to+'i xoay lui cu~ng chi? co' mo^.t
vo`ng quay, u' o+' mo^.t ca'ch no'i, ca`ng vie^'t ca`ng nha?m cu~ng
la` pha?i. Mo^.t ne^`n va(n nghe^. pha?i phu.c vu. chi'nh tri. (ma`
chi'nh tri. thi` so+'m na('ng chie^`u mu+a) la` dda~ ma^'t mo^.t nu+?a
tu+. do ro^`i, la.i pha?i phu.c chi'nh tri. theo nghi~a ca'c chu?
tru+o+ng, chi'nh sa'ch cu?a tu+`ng tho+`i ky` thi` co`n gi` la` tu+.
do nu+~a. A^'y la` chu+a no'i mo^~i ca^'p ca^`m quye^`n la.i co'
nhu+~ng ye^u ca^`u rie^ng, nhu+~ng ca'ch ddo^'i xu+? rie^ng, lu'c nhu
lu'c cu+o+ng, ca'i tha(`ng nghe^. si~ cha? co`n bie^'t lo^'i na`o ma`
la^`n. Va(n chu+o+ng dda~ dde^'n no^ng no^~i a^'y ma` va^~n co' gia?i
thu+o+?ng quo^'c gia, nhu+ng nhu+~ng ta'c pha^?m ddu+o+.c gia?i
thu+o+?ng Lenin, Stalin lie^.u co' co`n cuo^'n na`o ddu+o+.c ngu+o+`i
Nga ho^m nay muo^'n ddo.c la.i.

To^i cu~ng ddu+o+.c gia?i thu+o+?ng va(n chu+o+ng cao nha^'t ca^'p
quo^'c gia, nhu+ng to^i bie^'t chi? mu+o+i na(m nu+~a, tho+`i the^'
ddo^?i thay cha('c cha? co`n ai nho+' to+'i mi`nh nu+~a. To^i la` nha`
va(n cu?a mo^.t tho+`i, tho+`i he^'t thi` va(n pha?i che^'t, tuye^?n
ta^.p, toa`n ta^.p tha`nh gia^'y lo^.n cho con cha'u ba'n ca^n. Buo^`n
nhi?! Nghi~ la.i cu~ng cha? co' gi` pha?i buo^`n, con ngu+o+`i vo^'n
so^'ng trong nhu+~ng chie^`u ki'ch hu+~u ha.n la.i mo+ tu+o+?ng
nhu+~ng gi` do con ngu+o+`i la`m ra se~ thuo^.c ve^` vi~nh vie^~n, co'
hoa. ro^`! Ta^'t nhie^n va^~n co' nhie^`u co^ng tri`nh cu?a tri' tue^.
thuo^.c ve^` co~i ba^'t tu+? nhu+ng la` cu?a ca'c thie^n ta`i. Vo+'i
bo^. na~o con sa^u ca'i kie^'n, ngu+o+'c nhi`n nhu+~ng ca'i dda^`u
kho^?ng lo^` a^'y la`m gi` cho the^m buo^`n ra. Ha~y vie^'t nhu+~ng
gi` trong ca'i ta^`m nhi`n ta^`m nghi~ cu?a con sa^u ca'i kie^'n
va^.y. Mo^.t ca'ch nghi~ thie^'u "tu+. ha`o da^n to^.c? nhu+ng cha('c
cha('n la` mo^.t ca'ch nghi~ ddu'ng. DDa~ tu+`ng co' nhu+~ng quo^'c
gia tu+`ng nghi~ tu+`ng vie^'t ra^'t tu+. ha`o, ra^'t kie^u ha~nh
ra(`ng da^n to^.c ho. dda~ sa?i bu+o+'c tru+o+'c nha^n loa.i ca? tra(m
na(m, sa('p cha.m tay va`o ca'nh cu+?a thie^n dda`ng ro^`i! Ma` ro^`i
sao nhi?? La` nhu+ mo^~i chu'ng (ta) dde^`u dda~ ddu+o+.c chu+'ng
kie^'n trong suo^'t ma^'y chu.c na(m nay dda^'y!


8

Nha` va(n Du+ Hoa, mo^.t ca^y bu't ddang no^?i cu?a va(n dda`n Trung
Quo^'c, trong lo+`i cuo^'i sa'ch cu?a tie^?u thuye^'t Huynh dde^. (NXB
Co^ng an Nha^n da^n, 2006), o^ng co' vie^'t dda.i y', trong li.ch su+?
the^' gio+'i tu+` tho+`i Trung Co^? dde^'n tho+`i hie^.n dda.i pha?i
tra?i qua 400 na(m. Co`n o+? Trung Quo^'c tu+` tho+`i ca'ch ma.ng va(n
hoa', ca? dda^'t nu+o+'c chi`m sa^u trong bo'ng dde^m trung co^? vo+'i
tho+`i ba^'y gio+` vo+'i bao nhie^n thay ddo^?i dde^'n cho'ng ma(.t
dde^? dda^'t nu+o+'c Trung Hoa nhanh cho'ng bu+o+'c va`o ddo^.i ngu~
ca'c dda.i gia cu?a G8. Ca'i khoa?ng ca'ch vo+`i vo+.i giu+~a hai
tho+`i dda.i a^'y dda~ ddu+o+.c ru't go.n trong co' 40 na(m.

Ra(`ng hay thi` tha^.t la` hay ne^'n chi? nhi`n va`o toa`n cu.c, va`o
ca? da^n to^.c. Nhu+ng ne^'u nhi`n va`o tu+`ng ca' nha^n, nhu+~ng ca'
nha^n kho^ng ddu+o+.c chua^?n bi. tu+` ca(n co+ trong li.ch su+?,
trong va(n hoa', trong truye^`n tho^'ng va` nha^'t la` trong nha^n
ca'ch la`m ngu+o+`i thi` ca'i ru't go.n trong mo^~i ca' nha^n se~
da^~n to+'i dda^u? Theo y' to^i la` ca'c ca' nha^n a^'y se~ ra^'t de^~
bi. GA~Y khi ga(.p pha?i so'ng to gio' lo+'n. Vi` ca'i lo~i cu?a no'
chu+a ddu? cu+'ng, chu+a ddu? be^`n, chu+a ddu? nhu+~ng to^' cha^'t
ve^` di truye^`n, ve^` gia'o du.c (ra^'t ca^`n co' tho+`i gian) dde^?
u+'ng pho' hu+~u hie^.u vo+'i nhu+~ng thay ddo^?i qua' nhanh cu?a mo^i
tru+o+`ng so^'ng. Ca'c nha` ca'ch ma.ng thu+o+`ng chi? nghi~ to+'i
mu.c tie^u va` nhu+~ng con ddu+o+`ng nga('n nha^'t nhanh nha^'t dde^?
dda.t ddu+o+.c mu.c tie^u, ba^'t cha^'p ca'c co^ng da^n cu?a ho.
ba(`ng lo`ng hay kho^ng ba(`ng lo`ng. Va` ho. la.i tin mo^.t ca'ch
nga^y tho+, mo^.t ca'ch te^. ha.i ra(`ng cu+' e'p la` ddu+o+.c, cu+'
dda^?y to+'i ba(`ng ca'c phong tra`o ca'ch ma.ng cu?a qua^`n chu'ng
la` ddu+o+.c, tru+o+'c la. sau se~ quen da^`n. Nhu+ng ca'c ca' nha^n
cu~ng la` lo`ng ngu+o+`i kho^ng thua^.n thi` mo.i chu? tru+o+ng da^~u
hay dde^'n ma^'y so+'m muo^.n cu~ng bi. dda`o tha?i, cha? dde^? la.i
mo^.t da^'u ve^'t ti'ch cu+.c na`o. Va` ca`ng la. ho+n la` nhu+~ng
to^? chu+'c kinh te^' ddu+o+.c xem la` la.c ha^.u, la` pha?n ddo^.ng
cu?a mo^.t tho+`i va^~n co' muo^n va`n co+ ho^.i dde^? ta'i sinh va`
xem ra co`n to^`n ta.i ra^'t la^u da`i.

Trong nhu+~ng na(m 90 cu?a the^' ky? 20 nhie^`u vi. la~o tha`nh ca'ch
ma.ng Vie^.t Nam la^'y la`m kinh nga.c va` ddau ddo+'n tru+o+'c su+.
tie^u vong qua' nhanh cu?a mo^.t sie^u cu+o+`ng ma` cha^n mo'ng cu?a
no' dda~ a(n sa^u trong ma?nh dda^'t Nga non mo^.t the^' ky?. Tha^.t
ra toa` la^u dda`i kie^?u ma^~u cu?a tu+o+ng lai a^'y kho^ng he^` co'
cha^n mo'ng. No' ddu+o+.c xa^y tre^n ca't. Mo.i thay ddo^?i lo+'n
dde^`u du+.a va`o phong tra`o qua^`n chu'ng ddu+o+.c hi`nh tha`nh,
ddu+o+.c va^.n ddo^.ng chi? ba(`ng co' tuye^n truye^`n chu+' kho^ng
tu+` nguo^`n lu+.c tu+. tha^n. Ta^'t ca? dde^`u pha?i e'p buo^.c,
dde^`u pha?i da`n du+.ng, va` pha?i co' ca'c die^~n vie^n chuye^n
nghie^.p tri`nh die^~n theo mo^.t ki.ch ba?n ddo^.c nha^'t. Co' hai
nha` va(n lo+'n cu?a Cha^u A^u dde^`u ddu+o+.c mo+`i xem ma`n die^~n
ve^` mo^.t xa~ ho^.i ly' tu+o+?ng do ngu+o+`i co^.ng sa?n la~nh dda.o.
O^ng Romain Rolland thi` khen kho^ng he^'t lo+`i, co`n o^ng Andre'
Gide thi` che^ tu+` dda^`u dde^'n cuo^'i. Vi` mo^.t o^ng chi? nhi`n
co' ca'i ma(.t tie^`n, ca'i to^?ng the^?, dde^'n dda^u cu~ng tha^'y
da^n chu'ng ca ha't, nha?y mu'a va` va^~y co+`, va^~y hoa. Co`n mo^.t
o^ng la.i chi? quan sa't ca'i sa^n sau cu?a che^' ddo^. va` tha^n
pha^.n cu?a nhie^`u ca' nha^n o^ng co' di.p tie^'p xu'c. DDa'm ddo^ng
thu+o+`ng cho ta ca'i ca?m gia'c sai vi` ho. kho^ng the^? giu+~
ddu+o+.c ti'nh ddo^.c la^.p trong ti`nh ca?m va` pha'n xe't. Co`n ca'
nha^n thi` ca'i tha^n pha^.n rie^ng tu+ cu?a ho. bao gio+` cu~ng
thuo^.c ve^` nha^n loa.i ho^m nay va` mai sau.

Mo^.t xa~ ho^.i ma` co^ng da^n kho^ng ddu+o+.c quye^`n so^'ng tha^.t,
no'i tha^.t, nha` va(n cu~ng kho^ng ddu+o+.c quye^`n bo^.c ba.ch ta^m
su+. rie^ng tu+ cu?a mi`nh tre^n trang gia^'y la` mo^.t xa~ ho^.i
kho^ng co' cha^n mo'ng. Ca'c quo^'c gia cu`ng so^'ng vo+'i nhau trong
mo^.t lie^n bang, go.i nhau la` anh em la` ddo^`ng chi', nhi`n ngoa`i
tha^'y ho. so^'ng cu~ng ye^n a^'m vui ve?. Va^.y ma` khi ho. chia tay
nhau cu~ng du+?ng du+ng. Va` ngay la^.p tu+'c ho. nha^.n ra nhie^`u
mo^'i lo+.i tre^n dda^'t nu+o+'c mi`nh dda~ bi. ngu+o+`i anh em ruo^.t
thi.t chia se? trong mo^.t cuo^.c ddo^?i cha'c kho^ng co^ng ba(`ng.
The^' la` ba('t dda^`u nhu+~ng cuo^.c tranh cha^'p ca'c ddu+o+`ng
bie^n gio+'i, dda~ co' lu'c pha?i du`ng dde^'n xe ta(ng, dda.i ba'c
dde^? no'i chuye^.n. Ro^`i tranh cha^'p ddu+o+`ng o^'ng da^~n da^`u
va` ca'c mo? da^`u, ca'c ca(n cu+' qua^n su+. va` ca'c vu`ng bie^?n
co' ha.m ddo^.i. Khi My~ va` NATO muo^'n dda(.t ca(n cu+' qua^n su+.
tre^n dda^'t nu+o+'c ho., nha^n danh cho^'ng khu?ng bo^' ho. ga^.t
dda^`u lie^`n dda^u bie^'t My~ la` ddo^'i thu? cu?a nu+o+'c Nga anh
em. Ye^u My~ la` ta^'t nhie^n vi` My~ se~ ro't tie^`n va`o nhu+~ng
ca'i ke't ro^~ng cu?a ho.. Ghe't Nga cu~ng la` le~ ddu+o+ng nhie^n vi`
xu+a kia anh ba('t na.t to^i, la^'n a't to^i, xem to^i nhu+ chu+
ha^`u, nhu+ thuo^.c ddi.a, ba^y gio+` chi'nh la` lu'c to^i co' quye^`n
tra? thu`. Lu'c gia^.n nhau thi` nghi~ no^ng ca.n the^', co`n bi`nh
ti~nh la.i thi` giu+~a ca'c nu+o+'c co^.ng hoa` trong lie^n bang Xo^
Vie^'t (cu~) va^~n co' su+. ra`ng buo^.c tu+. nhie^n va` ma'u thi.t
trong li.ch su+? vi` ho. dda~ la` ngu+o+`i mo^.t nha` non mo^.t the^'
ky?, dda~ cu`ng nhau so^'ng che^'t cho^'ng hie^?m hoa. pha't xi't
dde^? ba?o ve^. su+. to^`n ta.i cu?a Lie^n bang cu~ng nhu+ cu?a ca'c
nu+o+'c co^.ng hoa`. La.i dda~ cu`ng nhau sinh con dde? ca'i, dda~ pha
tro^.n ngo^n ngu+~, va(n hoa' va` ky? nie^.m. Ba^y gio+` mo^~i quo^'c
gia vu+`a ddu+o+.c tro+? la.i la` chi'nh mi`nh, vu+`a co' pha^`n
ddo'ng go'p the^m cu?a ca'c ne^`n va(n hoa' la^n ca^.n, ba.n be`,
gia`u co' ho+n tru+o+'c, va(n minh ho+n tru+o+'c. Ro^`i ho. cu~ng se~
so^'ng vo+'i nhau nhu+ mo^.t co^`ng ddo^`ng cu?a khu vu+.c, nhu+ng
la^`n na`y la` tu+. nguye^.n, la` do ho. tu+. cho.n mo^.t hi`nh thu+'c
lie^n minh bi`nh dda(?ng, da^n chu? va` hoa`n toa`n tu+. do. Ba^'t
cu+' mo^.t thie^'t ke^'[che^'?] xa~ ho^.i na`o nha('m to+'i da^n chu?
va` tu+. do, xa^y mo^.t xa~ ho^.i mo+?, mo^.t lie^n minh mo+? se~ co'
may ma('n to^`n ta.i ddu+o+.c la^u da`i vo+'i su+. ddo^`ng thua^.n
cu?a mo.i ngu+o+`i va` su+. ha`i lo`ng cu?a mo^~i ca' nha^n.


9

Ga^`n dda^y to^i co' ddu+o+.c ddo.c hai cuo^'n sa'ch hay. Mo^.t cuo^'n
la` Ba`n Ve^` Tu+. Do cu?a Mill, mo^.t trie^'t gia ngu+o+`i Anh vie^'t
tu+` na(m 1859, ca'ch ta mo^.t the^' ky? ru+o+~i. Mo^.t cuo^'n la` Tu+
Duy Tu+. Do cu?a Phan Huy DDu+o+`ng, mo^.t nha` nghie^n cu+'u ho.c
thuye^'t Ma'c co' te^n tuo^?i o+? Pha'p vie^'t vu+`a mo+'i dda^y.

Khoa?ng mu+o+i na(m nay to^i ddo.c tie^?u thuye^'t kho^ng va`o, ca?
cu?a ta, cu?a Ta`u la^~n Ta^y, ca? sa'ch mo+'i di.ch, mo+'i xua^'t
ba?n, ca? sa'ch cu?a ca'c dda.i gia cu?a nhu+~ng the^' ky? tru+o+'c.
Na(m co`n tre? ddo.c tha^'y hay, ba^y gio+` gia` ro^`i nhi`n trang
sa'ch cu+' du+?ng du+ng vi` no' kho^ng chi.u a(n nha^.p va`o nhu+~ng
tra?i nghie^.m ca' nha^n cu?a to^i, kho^ng mo+? ra trong to^i mo^.t
ca'ch tie^'p ca^.n mo+'i vo+'i hie^.n thu+.c, kho^ng la`m bu`ng cha'y
mo^.t ddie^`u gi` ddang co`n a^?n sa^u trong dda'y tie^`m thu+'c
khie^'n to^i pha?i choa`ng thu+'c cho+.t nha^.n ra mo^.t vi?a sa'ng
ta.o mo+'i vu+`a thoa'ng xua^'t hie^.n. Hai cuo^'n sa'ch tre^n, mo^.t
cuo^'n do ba.n cho mu+o+.n, mo^.t cuo^'n ti`nh co+` mua ddu+o+.c o+?
nha` sa'ch vi` ca'i te^n cu?a mo^.t ta'c gia? to^i vo^'n quan ta^m.
To^i ddo.c say me^ ca? hai cuo^'n nhu+ tho+`i tre? ddu+o+.c ddo.c
mo^.t cuo^'n tie^?u thuye^'t hay, ta^'t nhie^n la` kho' ddo.c ho+n
tie^?u thuye^'t nhu+ng dda~ thi'ch la.i co' tra?i nghie^.m ba?n tha^n
hu+o+'ng da^~n, kho^ng hie^?u ddu+o+.c dda^`y ddu? thi` cu~ng hie^?u
ddu+o+.c ca'i dda.i the^?. Nhie^`u y' cu?a ba`i vie^'t na`y la`
ddu+o+.c ca?m hu+'ng tu+` hai ta'c gia? ddo'.

Na(m to^i 60 tuo^?i, khi vie^'t ve^` mo^.t ba` co^ dda~ ngoa`i ta'm
chu.c ma` co`n ra^'t minh ma^~n trong ca'ch ddo^'i nha^n xu+? the^',
ba` va^~n giu+~ ddu+o+.c ti'nh ca'ch rie^ng ma` kho^ng la`m ma^'t
lo`ng mo^.t ai, tu+` con cha'u trong nha` dde^'n ca'c mo^'i quan he^.
ngoa`i xa~ ho^.i. To^i dda~ vie^'t ne^'u ba` cu. ddu+o+.c tro+`i cho
chu+'ng so^'ng dde^'n tra(m tuo^?i ma` va^~n co`n sa'ng suo^'t a('t
ha(?n ba` se~ bie^'t mo.i bi' ma^.t cu?a then ma'y ta.o hoa'. Tha^.t
ra la` to^i no'i ve^` to^i dda^'y, co' ho+i bo^'c ddo^`ng nhu+ng to^i
tin la` to^i se~ bie^'t ddu+o+.c con ngu+o+`i nhie^`u ho+n ne^'u to^i
ddu+o+.c so^'ng la^u ho+n, kho^ng ca^`n tra(m tuo^?i, chi? ca^`n 90
la` ddu?, mie^~n la` va^~n giu+~ ddu+o+.c mo^.t ca'i dda^`u be'n nha.y
nhu+ ba^y gio+`, sa(~n sa`ng tie^'p nha^.n mo.i su+. kha'c la. nhu+
ba^y gio+`, ke^? ca? su+. phu? ddi.nh chi'nh mi`nh. Na(m a^'y to^i
dda~ hie^?u ra mo.i su+. ru't go.n o+? ddo+`i dde^`u tra'i tu+.
nhie^n, dde^`u da^~n dde^'n tha^'t ba.i. Ca'c cuo^.c ca'ch ma.ng xa~
ho^.i o+? nu+o+'c ta trong suo^'t ba chu.c na(m dde^`u ho?ng ca?,
dde^`u pha?i la`m la.i tu+` dda^`u, ta^'t nhie^n la` theo hu+o+'ng
kha'c, ma` ke^'t qua? va^~n vu+`a cha^.m vu+`a da^y du+a. Nguye^n do
la` ca'c nha` la~nh dda.o muo^'n ru't go.n nhu+~ng co^ng vie^.c cu?a
tra(m na(m tha`nh chuye^.n chi? la`m trong ma^'y na(m. Vi` ho. chu+a
hie^?u dda^`y ddu? con ngu+o+`i Vie^.t Nam trong cuo^.c so^'ng ddo+`i
thu+o+`ng, ca'i cuo^.c so^'ng kho^ng co' chie^'n tranh, kho^ng co'
ca'ch ma.ng xen vo^, ca'i cuo^.c so^'ng tro^i ddi la(.ng le~ cu?a
muo^n ddo+`i. Nghi~ ra(`ng ngu+o+`i Vie^.t Nam cu?a ho^m nay dda~
kha'c nhie^`u vo+'i ngu+o+`i Vie^.t Nam tru+o+'c na(m 1945 la` mo^.t
ca'ch nghi~ ra^'t thie^?n ca^.n, tu+. ga^y cho mi`nh nhie^`u a?o
tu+o+?ng trong vie^.c tru` lie^.u nhu+~ng vie^.c pha?i la`m dde^?
kie^'n ta.o mo^.t xa~ ho^.i da^n chu? va` va(n minh. Mo.i phong tra`o
thi ddua cha? co' i'ch lo+.i gi` trong nhu+~ng vie^.c ca^`n nhie^`u
cha(m so'c nha^~n na.i, be^`n bi?, ba('t dda^`u tu+` ca'c ca' nha^n
chu+' kho^ng pha?i tu+` ca'c dda'm ddo^ng vo+'i nhu+~ng kha^?u hie^.u,
co+` qua.t, ke`n tro^'ng, die^~n va(n va` dda'p tu+`, vo^~ tay va`
ta(.ng hoa. DDa'm ddo^ng kho^ng the^? ddu+'ng ma~i du+o+'i na('ng
dde^? nghe la~nh tu. die^~n thuye^'t. Ho. luo^n mong ddo+.i ddu+o+.c
gia?i ta'n dde^? ve^` nha`. Con ngu+o+`i o+? nha` va^~n cu~ ky~ nhu+ng
la` ngu+o+`i tha^.t chu+' kho^ng pha?i la` su+. nha^.p ddo^`ng cho^'c
la't khi ddu+'ng trong dda'm ddo^ng.

To^i tha^.t lo`ng ye^u me^'n, ngu+o+~ng mo^. Phiden, mo^.t nha` ye^u
nu+o+'c kie^n cu+o+`ng, mo^.t nha^n va^.t dda~ thuo^.c ve^` li.ch su+?
cu?a Cuba. O^ng la` mo^.t tri' thu+'c lo+'n, ba.n ta^m giao cu?a
Ma'cke't, nghe no'i trong tu'i lu'c na`o cu~ng co' mo^.t cuo^'n tie^?u
thuye^'t ddang ddo.c do+?. Bo+?i va^.y to^i mo+'i la^'y la`m la. khi
o^ng buo^.c da^n chu'ng pha?i ddu+'ng ha`ng nu+?a nga`y du+o+'i na('ng
dde^? nghe o^ng cao dda`m khoa't lua^.n ve^` du? mo.i va^'n dde^`.
Lu'c ca'ch ma.ng mo+'i tha`nh co^ng no'i da`i the^' vi` ngu+o+`i da^n
co`n ddang ha'o hu+'c vo+'i cuo^.c so^'ng mo+'i va` ca'c ngo^n tu+`
ca'ch ma.ng cu~ng ra^'t mo+'i. Nhu+ mo^.t ca(.p ti`nh nha^n ddang ye^u
nhau, ddang ca^`n nhau, no'i vo+'i nhau ddu? thu+' chuye^.n vo+' va^?n
nhu+ng cha? ai tha^'y tho+`i gian la` da`i. Co`n dda~ tha`nh vo+.
tha`nh cho^`ng thi` chi? ca^`n no'i i't tho^i, chi? no'i nhu+~ng
vie^.c ca^`n la`m tho^i, chu+' ca^`n gi` nhu+~ng thuye^'t ly' do^ng
da`i. Mao Tra.ch DDo^ng cu~ng the^', o^ng la` mo^.t nha` chi'nh tri.
tho^ng kim ba'c co^?, quanh no+i o^ng la`m vie^.c va` ca? no+i o^ng
nghi? ngo+i sa'ch ddang ddo.c xe^'p tu+`ng cho^`ng, nhu+ng xem ra
cu~ng cha? hie^?u ddo^`ng ba`o o^ng bao nhie^u. Ngu+o+`i da^n o+?
dda^u cu~ng the^', dde^`u muo^'n co' mo^.t cuo^.c so^'ng bi`nh ye^n,
ddu+o+.c ti'nh vie^.c ca' nha^n va` gia ddi`nh trong mo^.t khoa?ng
tho+`i gian da`i, mo^.t tra(m na(m cha(?ng ha.n, kho^ng co' nhu+~ng
thay ddo^?i lo+'n trong lo^'i so^'ng, trong co^ng a(n vie^.c la`m,
trong ca'c gia' tri., dda(.t bie^.t la` gia' tri. cu?a ddo^`ng tie^`n.
Chu+' cu+' pha?i so^'ng ma~i tu+` na(m na`y qua na(m kha'c trong ca'c
phong tra`o ca'ch ma.ng, lu'c cho^'ng ta? lu'c cho^'ng hu+~u, nhu+~ng
ho^.i nghi. toa`n quo^'c va` ddi.a phu+o+ng no^'i nhau kho^ng du+'t,
nhu+~ng ho^ ha`o la he't tu+` trong nha` ra ngoa`i ddu+o+`ng nhu+
mo^.t lu~ hoa' ro^`, ca'c quan he^. xa~ ho^.i va` ca'c gia' tri. thay
ddo^?i soa`nh soa.ch thi` co`n bie^'t dda(`ng na`o ma` so^'ng. Va?
la.i ca'c cuo^.c ca'ch ma.ng a^'y cha? ddem la.i ba^'t cu+' lo+.i
lo^.c na`o, cho ba^'t cu+' giai ca^'p na`o. Chi? co' nhu+~ng ma^'t
ma't tho^i, ngu+o+`i gia`u thi` ma^'t co+ nghie^.p ddu+o+.c kie^'n
ta.o tu+` nhie^`u ddo+`i, ngu+o+`i nghe`o thi` ma^'t nhu+~ng cho^~
du+.a ca.y, co' the^? ma^'t ca? co^ng vie^.c kie^'m so^'ng mo^~i nga`y
dde^? ddu+o+.c la`m chu? mo^.t ca'i ro^~ng kho^ng. Co' thu+.c mo+'i
vu+.c ddu+o+.c dda.o, dda~ ddo'i a(n thi` ngay dde^'n ca'i tu+ ca'ch
la`m ngu+o+`i cu~ng kho^ng the^' co' no'i gi` dde^'n dda.o. Tha`nh
thu+? ca'i chu? tru+o+ng ra^'t quye^'n ru~, ra^'t "va(n nghe^.?,
nha^'t la` vo+'i gio+'i tri thu+'c, cu?a chu? nghi~a Ma'c "ca?i ta.o
the^' gio+'i, ca?i ta.o con ngu+o+`i? hoa' ra chuye^.n kho^ng dda^u,
no'i cho vui, ba^y gio+` ngu+o+`i ta cu~ng hay nha('c dde^'n dde^?
che^' gie^~u mo^.t ho.c thuye^'t xa~ ho^.i chu+'a dda^`y nhu+~ng hoang
tu+o+?ng.


Tri' nho+' 2



10

Do kho^ng hie^?u con ngu+o+`i ca' nha^n, hoa(.c chi? hie^?u theo
nhu+~ng pha^n ti'ch ma'y mo'c, no^ng ca.n cu?a chu? nghi~a duy va^.t
co+ gio+'i cu?a the^' ky? 19, ne^n ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a
mo+'i da'm dda(.t ra nhu+~ng mu.c tie^u huye^nh hoang nha(`m ca?i ta.o
con ngu+o+`i trong va`i tha^.p ky? ne^'u mo^i tru+o+`ng xa~ ho^.i thay
ddo^?i. Ne^n mo+'i go.i nha` va(n la` "ky~ su+ ta^m ho^`n? !

Va(n chu+o+ng do con ngu+o+`i la`m ra dde^? trao ta(.ng cho con
ngu+o+`i mo^.t ca'ch tu+. do nha^'t, i't bi. e'p buo^.c nha^'t. Chi?
co' va(n chu+o+ng mo+'i to^n tro.ng mo.i gia' tri. cu?a ca' nha^n,
to^n tro.ng mo.i lu+.a cho.n cu?a ca' nha^n ke^? ca? nhu+~ng tha`nh
kie^'n phi ly' cu?a ho.. Ho. co' quye^`n ye^u mi`nh hoa(.c ghe't mi`nh
, to^n vinh mi`nh hoa(.c nguye^`n ru?a mi`nh, cha? sao ca?. Ngu+o+`i
vie^'t cu+' vie^'t ngu+o+`i ghe't cu+' ghe't ke^? ca? ca'i quye^`n
ne'm sa'ch va`o lu+?a. Ca'i mu.c ddi'ch "ta?i dda.o?, "gia'o du.c?
cu?a va(n chu+o+ng kho^ng bao gio+` lo^. lie^~u, lo^. lie^~u la` va(n
chu+o+ng to^`i. Va? la.i chi'nh ngu+o+`i vie^'t cu~ng kho^ng co' y'
ddi.nh a^'y, ho. vie^'t ba(`ng ta^m su+. tha`nh tha^.t cu?a mi`nh,
nhu+~ng tra?i nghie^.m ddau ddo+'n cu?a mi`nh, ho. vie^'t cho ho.
tru+o+'c ro^`i cho ddo^.c gia? sau, co' khi ho. cu~ng cha? nghi~
dde^'n nhu+~ng ngu+o+`i se~ ddo.c ho., vie^'t ma` cho+i tho^i, vie^'t
dde^? gia?i sa^`u ro^`i tu+. mi`nh nga^.m ngu`i vo+'i mi`nh, u+'a le^.
vo+'i rie^ng mi`nh. Cha? tra'ch ai ca?, cha? gia^.n ai ca?, cu~ng cha?
le^n a'n mo^.t ai. Vi` kho^ng co' va^.t ca?n na`o na?y sinh trong ta
khi ddo.c ne^n chu+~ nghi~a cu?a ta'c pha^?m cu+' ma(.c nhie^n tro^i
va`o ta^.n nhu+~ng ke~ nga'ch trong ca'i ta^m su+. u ua^?n, nhu+~ng
kha't vo.ng tha^`m ki'n cu?a rie^ng ta, ddo.ng la.i trong a^'y, ro^`i
cu+' tha^?m tha^'u da^`n da^`n va`o ca'i the^' gio+'i tinh tha^`n cu?a
ta mo^.t ca'ch vo^ thu+'c, giu'p ta nha^.n ra mo^.t vu`ng sa'ng mo+'i
la. na`o ddo', go^.t ru+?a mo^.t va`i tha`nh kie^'n, thay ddo^?i mo^.t
va`i quan nie^.m, va` ta va^~n nghi~ mo^.t ca'ch khoan khoa'i la`
chi'nh tu+. ta dda~ chu? ddo^.ng thay ddo^?i, tuye^.t nhie^n kho^ng
theo lo+`i chi? ba?o cu?a mo^.t ai ca?, cu?a mo^.t ho.c thuye^'t na`o
ca?, hoa(.c nha^.p va`o mo^.t ca'ch ba^'t cho+.t mo^.t phong tra`o
tho+`i thu+o+.ng na`o ca?.

Ba^'t cu+' ca'i gi` xa la. vo+'i ba?n ti'nh cu?a mi`nh, vo+'i tho'i
quen cu?a mi`nh, no'i mo^.t ca^u, vo+'i nhu+~ng gi` la`m ne^n lai
li.ch cu?a mi`nh, cha? so+'m thi` muo^.n dde^`u bi. dda`o tha?i dde^?
mi`nh la.i ddu+o+.c tro+? ve^` vo+'i ca'i nguye^n go^'c. To^i ddu+o+.c
bie^'t co' mo^.t cu. linh mu.c ye^u nu+o+'c va` ca^'p tie^'n ddu+o+.c
ca'ch ma.ng ti'n nhie^.m mo+`i le^n khu la`m vie^.c cho kha'ng chie^'n
tho+`i dda'nh Pha'p. Nhu+~ng khi ngo^`i mo^.t mi`nh cu. va^~n ra^'t
buo^`n vi` o+? trong ru+`ng kho^ng co' nha` tho+` dde^? cu. ddi le^~
va` la`m le^~. Cu. nho+' Chu'a, nho+' ba`y chie^n va` nho+' ca?
nhu+~ng lo+`i no'i cu?a dda^'ng cha(n chie^n vo+'i ba`y chie^n trong
co^ng vie^.c cu?a mo^~i nga`y. Khi cu. sa('p ma^'t cu. thie^'t tha
ye^u ca^`u ddu+o+.c mo^.t linh mu.c ddang coi so'c mo^.t xu+' dda.o
na`o ddo' to+'i ru+?a to^.i va` xu+'c da^`u Tha'nh cho cu.. La.i mo^.t
chuye^.n kha'c, khi to^i ddu+o+.c tie^'p xu'c vo+'i mo^.t vi. la~nh
dda.o ca^'p cao cu?a DDa?ng khi o^ng ddang co`n la`m vie^.c, qua?
tha^.t to^i dda~ tu+`ng nghi~ o^ng la` con ngu+o+`i kie^?u ma^~u cu?a
mo^.t xa~ ho^.i tu+o+ng lai, cha? no'i gi`, nghi~ gi` ve^` mi`nh,
ta^'t ca? cho to^? quo^'c, cho su+. nghie^.p, cho nha^n da^n. Nhu+ng
ro^`i o^ng bi. ma^'t chu+'c vi` kho^ng ddu+o+.c ba^`u la.i va`o uy?
ban trung u+o+ng cu?a DDa?ng, mo^.t chuye^.n ra^'t ba^'t ngo+` vo+'i
nhie^`u ngu+o+`i. Khi dda.i ho^.i co^ng bo^' ke^'t qua? ba^`u cu+?,
nghe no'i o^ng dda~ oa` kho'c, ro^`i kho'c tha^`m le'n to+'i ma^'y
na(m, kho^ng ddi dda^u ca?, kho^ng ga(.p ai ca? vi` tu+. cho mi`nh
dda~ bi. si? nhu.c, dda~ ma^'t he^'t danh du+.. La.i la` mo^.t con
ngu+o+`i kha'c, ta^`m thu+o+`ng ho+n ca'i lu'c co`n ddeo ta^'m ba`i
nga` ra^'t nhie^`u.

Con ngu+o+`i ma(.c nhie^`u lo+'p a'o la` con ngu+o+`i gia?, con
ngu+o+`i dda~ bi. lo^.t truo^`ng mo+'i la` con ngu+o+`i tha^.t. Con
ngu+o+`i dda~ bong mo^.t lo+'p so+n phu? ki'n chi? co`n tra^`n la.i
ca'i lo~i cu?a no' mo+'i la` tha^.t. Ca'i vo? co' the^? luo^n luo^n
thay ddo^?i nhu+ng ca'i lo~i muo^'n thay ddo^?i pha?i ma^'t co' khi
ga^`n mo^.t ddo+`i ngu+o+`i. A^'y la` chi? da'm no'i la` co' the^?
thay ddo^?i chu+' kho^ng da'm no'i cha('c la` se~ thay ddo^?i. Chi?
vi` con ngu+o+`i ta kho^ng chi.u thay ddo^?i theo nhu+~ng tie^u
chua^?n dda~ ddu+o+.c quy ddi.nh hoa(.c theo mu+'c ta(ng tru+o+?ng thu
nha^.p ti'nh theo dda^`u ngu+o+`i. Su+. pha't trie^?n cu?a con
ngu+o+`i theo chie^`u hu+o+'ng ti'ch cu+.c phu. thuo^.c ra^'t nhie^`u
va`o mo^i tru+o+`ng so^'ng tu+. do va` da^n chu? dde^? tu+. no'
kha(?ng ddi.nh chi'nh no', tu+. no' dda'nh thu+'c mo.i tie^`m na(ng
sa'ng ta.o ddang nhen nho'm o+? trong no'. Ve^` ca'i the^' gio+'i tinh
tha^`n cu?a mo^~i ca' nha^n ha~y dde^? cho mo^~i ca' nha^n tu+. lo
lie^.u la^'y, no' kho^ng thi'ch ngu+o+`i kha'c can thie^.p ba(`ng
ba^'t cu+' ca'ch na`o. No' se~ bie^'t ca'ch tu+. ddie^`u chi?nh dde^?
thi'ch u+'ng da^`n vo+'i mo^'i quan he^. mo+'i mo^.t ca'ch co' lo+.i
nha^'t.


11

Trong nu+?a the^' ky? so^'ng du+o+'i su+. la~nh dda.o cu?a mo^.t
DDa?ng theo ho.c thuye^'t Ma'c Le^, to^i luo^n luo^n ddu+o+.c nha('c
nho+? pha?i to^n tro.ng qua^`n chu'ng, su+'c ma.nh cu?a qua^`n chu'ng
co' the^? thay ddo^?i do`ng cha?y cu?a li.ch su+? va` so^' pha^.n cu?a
nhie^`u ca' nha^n. Nhu+ng cu~ng tha^.t tro+' tre^u, kho^ng co' mo^.t
che^' ddo^. co^.ng hoa` na`o o+? the^' ky? 20 la.i da'm coi thu+o+`ng
qua^`n chu'ng nhu+ ta.i ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a. So^'ng
trong the^? che^' na`y suo^'t ma^'y mu+o+i na(m kho^ng co' mo^.t
cuo^.c bie^?u ti`nh na`o ddu+o+.c to^? chu+'c dde^? pha?n ddo^'i mo^.t
chi'nh sa'ch na`o ddo' cu?a nha` nu+o+'c. Nhu+ tho+`i la`m ca?i ca'ch
ruo^.ng dda^'t hay tho+`i huy ddo^.ng no^ng da^n va`o ca'c ho+.p ta'c
xa~ no^ng nghie^.p. Gia'm ddo^'c xi' nghie^.p nha` nu+o+'c tham o^,
mu+'c so^'ng cu?a co^ng nha^n gia?m su't cu~ng kho^ng co' ddi`nh
co^ng. No^ng da^n bi. ke? cu+o+`ng quye^`n dda`n a'p, la`m nhie^`u
vie^.c tra'i pha'p lua^.t, vu+`a mo+'i nhen nho'm ba`y to? su+. ba^'t
bi`nh lie^`n bi. gia^.p ta('t ngay.

Vi` ngu+o+`i la~nh dda.o dda~ nha^.n ddi.nh ra^'t ddu'ng ra(`ng, nha^n
da^n ta ra^'t to^'t, ra^'t re^~ ba?o, bo^~ng du+ng ho. da'm no'i
xu+o+.c, da'm ddo`i ho?i na`y no. la` do co' ma^'y tha(`ng ca'n bo^.
ve^` hu+u ba^'t ma~n ca^`m dda^`u. Cu+' nha('m ma^'y tha(`ng ddo' ma`
dde, ne^'u ca^`n thi` ba('t la` dda^u va`o dda^'y ngay. Qua? nhie^n
the^' tha^.t. Tu+'c la` ngu+o+`i ca^`m quye^`n cha? coi da^n chu'ng
va`o dda^u. Ho. chi? so+. ca'c ca' nha^n hie^?u nhie^`u bie^'t ro^.ng,
ra^'t kho' ba('t na.t, la` hay ba`y tro` xu'i giu.c tho^i. Gio^'ng
he^.t ca'i tho+`i co`n vua co`n Ta^y, ke? cai tri. ra^'t so+. ngu+o+`i
co^.ng sa?n vi` ho. la` ke? hay ga^y ro^'i. DDa~ la` ngu+o+`i ca^`m
quye^`n vo+'i nu+o+'c ta thi` xu+a la` the^' nay va^~n la` the^',
ngu+o+`i da^n va^~n so^'ng du+o+'i che^' ddo^. chuye^n che^' chu+'
chu+a bao gio+` ddu+o+.c bie^'t che^' ddo^. da^n chu? la` gi`, dda^u
la` da^n chu? tu+ sa?n. DDa~ chuye^n che^' la` chuye^n che^' la`m gi`
co' su+. pha^n bie^.t chuye^n che^' tu+ ba?n vo+'i chuye^n che^' vo^
sa?n.

Ngu+o+`i co^.ng sa?n ra^'t kie^n quye^'t cho^'ng chu? nghi~a ca'
nha^n, nhu+ng la.i chi'nh tu+` ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a ma`
ca'i te^. su`ng ba'i ca' nha^n dda~ na?y sinh. Vi` la~nh tu. cu?a ho.c
thuye^'t cu~ng la` la~nh tu. cu?a quo^'c gia. Ho. le^n ca^`m quye^`n
kho^ng do phie^'u ba^`u ma` do ti'n nhie^.m sa(~n co' cu?a ca'c ti'n
ddo^` vo+'i gia'o chu?. Gia'o chu? la` nha^n va^.t to^'i linh, thuo^.c
ve^` thie^ng lie^ng ne^n nhu+~ng gi` cu?a the^' gian kho^ng the^?
ra`ng buo^.c o^ng ta ddu+o+.c. O^ng ta ca^`m quye^`n kho^ng co' nie^n
ha.n vi` o^ng pha?i phu.c vu. nha^n da^n cho to+'i lu'c che^'t. O^ng
kho^ng pha?i tu+. phe^ bi`nh va` cu~ng kho^ng ai da'm phe^ bi`nh o^ng
vi` o^ng la` bie^?u tu+o+.ng cu?a quo^'c gia, cu?a DDa?ng ca^`m
quye^`n, ddu+'ng tre^n hie^'n pha'p va` mo.i lua^.t pha'p. O^ng la`
ngu+o+`i tu+. do hoa`n toa`n so vo+'i nguye^n thu? ca'c quo^'c gia
da^n chu? kha'c. Ca'c ca^'p du+o+'i tu+` trung u+o+ng to+'i ddi.a
phu+o+ng cu~ng la` nhu+~ng ngu+o+`i co' nhie^`u tu+. do nha^'t o+?
ca'c nga`nh, ca'c bo^. va` ca'c ddi.a phu+o+ng ho. ca^`m quye^`n. La`
ca'c la~nh chu'a trong ca'c la~nh ddi.a cu?a ho.. Cha? ai da'm xa^m
pha.m ne^'u co`n muo^'n giu+~ cho mi`nh mo^.t chu't tu+. do co?n con.

Mo^.t xa~ ho^.i co' ha`ng trie^.u ca' nha^n kho^ng ddu+o+.c dde^'m
xi?a, kho^ng ddu+o+.c to^n tro.ng nhu+ng mo^.t nhu'm ca' nha^n la.i
ddu+o+.c to^n vinh he^'t mu+'c va` ddu+o+.c ddu+o+.c hoa`n toa`n thoa?
ma~n trong mo.i nhu ca^`u la` ca'i xa~ ho^.i gi` dda^y, la` xa~ ho^.i
kie^?u ma^~u cho nha^n loa`i tu+o+ng lai u+?! No'i mie^.ng ma^'y
chuye^.n ky` cu.c na`y dda~ kho' nghe, la.i co`n vie^'t tha`nh va(n
ma` ca'c nha` va(n kho^ng tha^'y ngu+o+.ng sao? Ngu+o+.ng thi` va^~n
ngu+o+.ng nhu+ng cha? le? la.i ga'c bu't, ga'c bu't thi` nuo^i vo+.
con ba(`ng gi`? Nghi~ to+'i mie^'ng a(n la.i pha?i que^n he^'t dde^?
su+. ba'n mi`nh cho quye^`n lu+.c ddu+o+.c hoa`n toa`n. Na(m dda^'t
nu+o+'c mo+'i tho^'ng nha^'t va`o Sa`i Go`n ddu+o+.c ga(.p go+~ ca'c
nha` va(n nha` ba'o, ca'c nghe^. sy~ cu?a che^' ddo^. cu~ ma` the`m.
Ho. so^'ng thoa?i ma'i qua', no'i na(ng hoa.t ba't, cu+? chi? khoa'ng
dda.t, nhu+ chu+a tu+`ng bie^'t so+. ai. Co`n mi`nh thi` ddu? thu+'
so+., so+. ga(.p ngu+o+`i tha^n vi` chu+a ro~ ho. co' lie^n quan gi`
vo+'i My~ nguy.? No'i cu~ng so+. vi` no'i the^' la` ddu'ng hay sai?
DDe^'n ve? ma(.t cu?a mi`nh cu~ng pha?i canh chu+`ng, vui qua' so+.
ma^'t ca?nh gia'c, khen qua' co' the^? dda~ a(n pha?i ba? cu?a ne^`n
kinh te^' tu+ ba?n. Ngu+o+`i lu'c na`o cu~ng ca(ng cu+'ng, no'i na(ng
gio'ng mo^.t ne^n bi. ba` con trong na`y che^ la` que^, nha` va(n nha`
ba'o gi` ma` "que^ mo^.t cu.c?. Gia?i thi'ch chuye^.n na`y cu~ng cha?
kho', ho. la` sa?n pha^?m cu?a ne^`n kinh te^' co^ng nghie^.p tu+
ba?n, da^~uu la` thuo^.c ddi.a cu~ng va^~n thuo^.c he^. tho^'ng tu+
ba?n, va^~n la` nhu+~ng ngu+o+`i dda~ ddu+o+.c gia?i pho'ng kho?i
nhie^`u ra`ng buo^.c tu+` qua' khu+' trong ca'ch nghi~, trong ca'ch
la`m. Co`n mi`nh la` sa?n pha^?m cu?a ne^`n kinh te^' no^ng nghie^.p
phong kie^'n, dda^u dda~ ddu+o+.c la`m chu? nha^n o^ng nhu+ng cu~ng
chu+a tu+`ng ddu+o+.c hu+o+?ng ca'i mu`i vi. tu+. do va` da^n chu? la`
the^' na`o!

Ca'i khoa?ng ca'ch a^'y co' ti'nh tho+`i dda.i kho^ng the^? bo? qua
ma` cu~ng kho^ng the^? re~ ta('t. Mi`nh cu~ng dda~ ddi ta('t suo^'t
ma^'y chu.c na(m, ra^'t tie^'c la` li.ch su+? kho^ng co^ng nha^.n ca'i
lo^'i ddi a^'y. To^i co`n so+. ro^`i se~ co' nga`y li.ch su+? se~
tru+`ng pha.t mi`nh vi` ca'i to^.i muo^'n kho^n ho+n li.ch su+?,
muo^'n dda'nh lu+`a li.ch su+?!


12

Ca'c dda?ng co^.ng sa?n dde^`u coi phe^ bi`nh va` tu+. phe^ bi`nh la`
ca'ch gia?i quye^'t ma^u thua^~n no^.i bo^. hu+~u hie^.u nha^'t. Su+.
va^.t va^.n ddo^.ng se~ sinh ma^u thua^~n, gia?i quye^'t ddu+o+.c ma^u
thua^~n su+. va^.t mo+'i co' co+ ho^.i pha't trie^?n, tie^'n le^n.
Phu? ddi.nh va` phu? ddi.nh cu?a phu? ddi.nh, nghe vu+`a khoa ho.c
vu+`a huye^`n bi', nhu+ ca^u tha^`n chu': "Vu+`ng o+i, mo+? cu+?a
ra!?, cu+' ddo.c to le^n la` ca'nh cu+?a va`o tu+o+ng lai se~ mo+?
toang. Ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a va^~n ddo.c to ca^u tha^`n
chu' a^'y trong nu+?a the^' ky? ma` ca'nh cu+?a va`o tu+o+ng lai va^~n
ddo'ng cha(.t. Ma^'t thie^ng ro^`i cha(ng?

Qua? la` dda~ ma^'t thie^ng vi` ngu+o+`i ho^ kho^ng he^` tin mo^.t
chu't na`o va`o ca'i kha? na(ng ky` die^.u cu?a no'. Ne^'u tin va`o
phe^ bi`nh va` tu+. phe^ bi`nh thi` Stalin dda~ kho^ng che^' ra ca'c
vu. a'n chi'nh tri. man ro+. dde^? tie^u die^.t ca'c ddo^'i thu? vo^'n
la` tay tra'i tay pha?i cu?a mi`nh trong nhu+~ng na(m ddo'. Ne^'u tin
va`o ca^u tha^`n chu' a^'y thi` Mao Tra.ch DDo^ng dda~ kho^ng ba`y ra
ta^'n tuo^`ng "ca'ch ma.ng va(n hoa'? dde^? tie^u die^.t mo.i ke? da'm
can nga(n nhu+~ng chu? tru+o+ng dda^`y ti'nh phie^u lu+u cu?a o^ng.
A^'y la` no'i ve^` nhu+~ng ngu+o+`i na('m quye^`n lu+.c cao nha^'t,
co`n nhu+~ng ngu+o+`i na('m nhu+~ng co+ quan quye^`n lu+.c tha^'p ho+n
cu~ng cha? bao gio+` ho. tin va`o ca'i phu+o+ng pha'p la~ng ma.n ddo'
ca?. Trong ca'c ca^'p uy? ho. va^~n tu+. phe^ bi`nh va` phe^ bi`nh
nhau mo^.t ca'ch so^'t sa('ng gia? do^'i. Va` ai na^'y dde^`u tu+.
ba(`ng lo`ng ho+n sau nhu+~ng le^~ xu+ng to^.i gia?i to^.i he^'t su+'c
vui ve? na`y. Va` mo.i tho'i xa^'u, ke^? ca? to^.i a'c nu+~a, va^~n
nghie^~m nhie^n to^`n ta.i nhu+ tru+o+'c dda^y, va^~n la` nhu+~ng
vu`ng ca^'m chi? nhu+~ng ke? qua' cha'n ddo+`i mo+'i da'm ddo+n ddo^.c
xo^ng va`o. Bo+?i va^.y khi o^ng to^?ng bi' thu+ cu?a DDa?ng mo+'i
ddu+o+.c ba^`u, trong co+n pha^'n khi'ch ddo^?i mo+'i sinh hoa.t
dda?ng, dda~ pha't ddo^.ng mo^.t phong tra`o tu+. phe^ bi`nh va` phe^
bi`nh ro^.ng kha('p toa`n dda?ng, ca'c dda?ng bo^. trong ca? nu+o+'c
dde^`u nhie^.t lie^.t hu+o+?ng u+'ng, dde^`u nha('c la.i vo+'i lo`ng
nhie^.t tha`nh hie^'m co' trong ca'c ba`i die^~n va(n co' dda?ng ti'nh
cao cu?a ho.. DDo' la` mo^.t ma`n die^~n kho^?ng lo^`, ra^'t to^'n
ke'm, cha? ddem la.i ba^'t cu+' ke^'t qua? na`o. Vi` chi? la` die^~n
tho^i, ngu+o+`i cu~ ke? mo+'i dde^`u va`o vai ra^'t tha`nh tha.o. Ru't
cuo^.c ke? co' to^.i va^~n nga`y ca`ng hung ha~n, ca`ng tu+. tin, co`n
ngu+o+`i to^' to^.i ca`ng lu'c ca`ng de` da(.t, ha~i so+.. Ky` qua'i
nhi??

Ca'c ti'n ddo^` cu?a ho.c thuye^'t Ma'c dde^`u ra^'t tin mo^i
tru+o+`ng xa~ ho^.i va` hoa`n ca?nh ca' nha^n co' y' nghi~a quye^'t
ddi.nh to+'i su+. hi`nh tha`nh ti'nh ca'ch con ngu+o+`i. Mo^.t ddi.a
phu+o+ng co' nhie^`u phong tra`o ca'ch ma.ng ti'ch cu+.c a('t pha?i
sa?n sinh ra nhie^`u ta^.p the^? to^'t, mo^.t ta^.p the^? to^'t se~
sinh ra nhie^`u ca' nha^n to^'t. Con ngu+o+`i la` mo^.t thu+.c the^?
va^.t cha^'t ne^n kho^ng the^? thoa't ly nhu+~ng ddie^`u kie^.n va^.t
cha^'t dda~ cho phe'p no' to^`n ta.i. Nhu+ng no' co`n la` mo^.t thu+.c
the^? sinh ho.c, mo^.t thu+.c the^? tinh tha^`n, ta^m linh, va(n hoa'
bao go^`m li.ch su+? ca' nha^n va` do`ng ho. o+? trong no'. No' cu~ng
kho^ng the^? bie^'t he^'t no', kho^ng the^? bie^'t he^'t nhu+~ng pha?n
u+'ng ba^'t tha^`n trong chi'nh no' khi va^'p pha?i nhu+~ng ddo^'i
nghi.ch trong cuo^.c so^'ng. Ne^n ca'i the^' gio+'i tinh tha^`n, ta^m
ly' cu?a con ngu+o+`i la` ra^'t dda da.ng, phu+'c ta.p, co' muo^n va`n
lo^'i ddi ngoa('t ngoe'o. Tu+` tho+`i con ngu+o+`i co' ngo^n ngu+~
dde^? giao tie^'p, co' chu+~ vie^'t dde^? lu+u la.i, co' va(n chu+o+ng
dde^? ba`y to? nhu+~ng bi' ma^.t cu?a rie^ng ri`nh, no' va^~n kho^ng
ngo+'t than tho+? la` cha? bie^'t ddu+o+.c bao nhie^u ve^` mi`nh va`
ddo^`ng loa.i. Con ngu+o+`i va^~n nguye^n ve.n la` mo^.t bi' ma^.t
me^nh mo^ng, sa^u tha(?m nhu+ tu+` thu?a nguye^n so+ va^.y. Ngu+o+`i
co^.ng sa?n pha?i kie^u nga.o la('m mo+'i da'm ba`y ca'i tro` chi?nh
hua^'n phe^ bi`nh dde^? la~nh dda.o mo^.t ca'ch chua^?n xa'c ca'i
pha^`n kho' na('m ba('t nha^'t trong con ngu+o+`i. Vi` no' bie^'n
hoa', no' phu` du nhu+ ma^y nhu+ gio' va^.y.


13.

Con ngu+o+`i co' 2 ma('t dde^`u hu+o+'ng ra ca'i the^' gio+'i va^.t
cha^'t be^n ngoa`i, kho^ng co' con ma('t na`o hu+o+'ng va`o trong
dde^? nga('m nghi'a, kie^?m soa't ca'i the^' gio+'i tinh tha^`n cu?a
no' ne^n no' bi. mu` mo^.t nu+?a, cu~ng nhu+ no' kho^ng co' ca'i tai
be^n trong ne^n kho^ng the^? nghe ddu+o+.c nhu+~ng tie^'ng thi` tha^`m
ra^'t nho? mo^~i dde^m trong chi'nh mi`nh.

Hai ca'i khuye^'t ta^.t ba^?m sinh a^'y dda~ la`m con ngu+o+`i thie^'u
hoa`n chi?nh, la` nguye^n do mo.i ddo^? vo+~ cu?a nhie^`u danh nha^n
du~ng tu+o+'ng va`o nhu+~ng na(m cuo^'i ddo+`i. Nhu+ng cu~ng co' mo^.t
so^' i't ngu+o+`i co' kha? na(ng nhi`n ddu+o+.c su+. va^.n ddo^.ng ca?
trong la^~n ngoa`i, nghe ddu+o+.c nhu+~ng tie^'ng ddo^.ng ra^'t nho?
ca? ngoa`i la^~n trong. Ho. kho^ng co' ca^'u ta.o va^.t cha^'t dda(.c
bie^.t na`o ma` chi? ba(`ng ca'i na(ng lu+.c tinh tha^`n ra^'t ma.nh
dda~ bu` dda('p ddu+o+.c nhu+~ng khie^'m khuye^'t ba^?m sinh. Nhie^`u
ta^.p ho^`i ky' cu?a ca'c danh nha^n ca? chi'nh tri. la^~n va(n hoa'
dde^`u thie^'u ca'i pha^`n co`n nha`y nhu.a cu?a ho., ca'i pha^`n thu'
va^.t cu?a con ngu+o+`i no+i sa?n sinh ra nhu+~ng to^.i a'c chu+a
hi`nh tha`nh, ca'i que` qua(.t, ca'i buo^`n cu+o+`i dda~ ddu+o+.c
kie^`m che^' ddu'ng lu'c, dda~ ddu+o+.c gia^'u nhe.m, ca'i pha^`n ho.
muo^'n que^n ddi va` ra^'t de^~ tro+? tha`nh lang so'i vo+'i ddo^`ng
loa.i ne^'u trong ddo^`ng chi', ddo^`ng nghie^.p co`n co' ngu+o+`i
bie^'t dde^'n va` nho+' to+'i.

Cuo^.c chie^'n dda^'u lo+'n, co' ti'nh bi ki.ch giu+~a mi`nh vo+'i
mi`nh bao gio+` cu~ng hoa`nh tra'ng, cu~ng dde.p, ru+.c ro+~ nhu+~ng
ma`u sa('c ddo^'i nghi.ch vi` no' dda~ bo^.c lo^. dda^`y ddu? nha^'t
ca'i pha^?m cha^'t LA`M NGU+O+`I trong mo^~i CON NGU+O+`I. Kho^ng
pha?i ba^'t cu+' ai cu~ng ta.o ra ddu+o+.c tra^.n chie^'n tha^`n
tha'nh a^'y, vi` chie^'n tru+o+`ng o+? ngay trong lo`ng mi`nh, mi`nh
vu+`a la` ke? tha'ch dda^'u vu+`a la` ke? da'm nha^.n dda^'u, da^~u
thua cu~ng la` ca'i thua cu?a tha^`n tha'nh. Mo^.t co^ng vie^.c trang
tro.ng dde^'n the^', hu`ng tra'ng dde^'n the^' ma` la.i da'm nghi~ la`
co^ng vie^.c cu?a so^' ddo^ng, cu?a nhu+~ng ngu+o+`i chu+a he^`
chua^?n bi. mo^.t ca'i nhi`n be^n trong, mo^.t ca'i nghe be^n trong
cho rie^ng mi`nh, ca? ddo+`i ho. so^'ng trong tu+. ma~n, trong u me^,
ba^'t tha^`n mo+`i go.i ha~y nhi`n la.i mi`nh, ha~y nhi`n la.i
ngu+o+`i dde^? co' ddu+o+.c nhu+~ng pha'n xe't va` ddie^`u chi?nh
chua^?n xa'c ! O^ng to^?ng bi' thu+ dda~ mo+? mo^.t cuo^.c chie^'n a?o
ne^n o^ng cu~ng chi? nha^.n ddu+o+.c nhu+~ng ke^'t qua? a?o.

Mo^.t dda?ng, mo^.t the^? che^' chi'nh tri. la^'y phe^ bi`nh va` tu+.
phe^ bi`nh la`m vu~ khi' sa('c be'n dde^? gia?i quye^'t mo.i ma^u
thua^~n no^.i bo^., gia? thu+? no' la.i kho^ng co`n du`ng ddu+o+.c
nu+~a thi` ca'c ma^u thua^~n se~ ddu+o+.c hoa' gia?i ba(`ng ca'ch na`o
? DDa?ng ddo^'i la^.p kho^ng co', du+ lua^.n ddo^'i la^.p qua ba'o
chi' va` ca'c cuo^.c bie^?u ti`nh qua^`n chu'ng cu~ng kho^ng co',
va^.y la`m ca'ch na`o dde^? bie^'t va` ddie^`u chi?nh mo.i su+. ra('c
ro^'i, tha^.m chi' ca? ba.o loa.n nu+~a ne^'u no' xa?y ra ? Va^~n co'
ca'ch, la` pha?i ta.o ra mo^.t ti`nh hi`nh chi'nh tri. luo^n ca(ng
tha(?ng (mo^.t cuo^.c chie^'n tranh co' the^? xa?y ra, mo^.t cuo^.c
ba.o loa.n co' the^? xa?y ra) dde^? buo^.c ca'c co^ng da^n pha?i
so^'ng trong nhu+~ng quy che^' nghie^m nga(.t cu?a tho+`i chie^'n, o+?
ca'c che^' ddo^. toa`n tri. chi? co' hai co+ quan ma` quye^`n uy bao
tru`m ca? xa~ ho^.i. DDo' la` co+ quan tu+ tu+o+?ng, tuye^n truye^`n
va` co+ quan co^ng an. Mo^.t dde^? cha(.n, mo^.t dde^? cho^'ng. Co`n
khi dda~ co' chuye^.n ba^'t thu+o+`ng xa?y ra thi` chi? co' mo^.t
bie^.n pha'p: dda`n a'p, ba('t giu+~, la^.p toa` a'n xe't xu+? nhu+~ng
ke? ca^`m dda^`u. Ca'ch gia?i quye^'t vu+`a nhanh go.n la.i mau o^?n
ddi.nh, kho^ng da^y du+a, phie^`n toa'i vi` co' qua' nhie^`u lua^.t
le^., qua' nhie^`u ly' le~ nhu+ o+? ca'c nu+o+'c tu+ ba?n. Nhu+~ng
ro^'i loa.n va(.t va~nh tha^.t ra la` nu+o+'c la` kho^ng khi' cu?a
ca'c nha` ca^`m quye^`n ddo^.c ta`i. Ho. dda^u co' so+. loa.n! Ho.
co`n ba`y ra nhu+~ng cuo^.c chie^'n cung ddi`nh nhu+ o+? Lie^n Xo^ va`
ca'c nu+o+'c DDo^ng A^u, hay mo^.t cuo^.c chie^'n giu+~a nha^n da^n
vo+'i nhau nhu+ dda~ la`m o+? Trung Quo^'c. Kho^ng co' mu`i vi. cu?a
thuo^'c su'ng, cu?a ma'u ngu+o+`i va` nhu+~ng tie^'ng la he't cuo^`ng
no^. cu?a dda'm ddo^ng thi` ngu+o+`i ca^`m quye^`n bie^'t tho+? ba(`ng
gi` ?


14.

Ta^.p the^? kho^ng la`m ra va(n chu+o+ng vi` no' kho^ng co' ca?m nghi~
rie^ng, ta^m su+. rie^ng, ti'nh ca'ch rie^ng. No' la` vo^ danh. Mo^.t
ta^m su+. ma~n nguye^.n, nhu+~ng tie^'ng cu+o+`i hoan la.c, mo^.t
kie^'p ngu+o+`i qua' dda^`y ddu? cu~ng kho^ng the^? co' cho^~ ddu+'ng
trong va(n chu+o+ng. Vi` va(n chu+o+ng bao gio+` cu~ng thuo^.c ve^`
nhu+~ng tie^ng ke^u cu?a con ngu+o+`i dde^? ddo`i la.i nhu+~ng gi`
co`n thie^'u : thie^'u tu+. do, thie^'u co^ng ba(`ng, thie^'u ha.nh
phu'c?

DDo+`i ngu+o+`i la` be^? kho^?, nhu+~ng khao kha't ve^` tinh tha^`n
cu?a con ngu+o+`i la` vo^ cu`ng ne^n mo+'i ca^`n co' va(n chu+o+ng va`
nghe^. thua^.t dde^? bu` la.i. Co`n mo.i thu+' dde^`u ddu+o+.c bie^'t,
dde^`u dda^`y ddu?, dde^`u ma~n nguye^.n thi` to^n gia'o kho^ng co`n,
trie^'t ho.c kho^ng co`n, va` ta^'t nhie^n va(n chu+o+ng cu~ng kho^ng
the^? co`n. No' se~ che^'t vi` bi. nga.t, vi` kho^ng co`n nhu+~ng
khoa?ng tro^'ng huye^`n bi' dde^? suy nghi~, dde^? mo+ mo^.ng va`
dde^? tho+?. Nhu+~ng gi` ma` chu? nghi~a co^.ng sa?n hu+'a se~ tha`nh
hie^.n thu+.c trong tu+o+ng lai thi` ca'i hie^.n thu+.c a^'y se~
gie^'t che^'t ca? loa`i ngu+o+`i. Vi` thu+o+.ng dde^' dda^u ca^`n
nhu+~ng con do`i be'o quay lu'c nhu'c du+o+'i cha^n Nga`i. Cu~ng may
ddo' chi? la` nhu+~ng lo+`i no'i do^'i, tu+. do^'i mi`nh va` do^'i
ngu+o+`i cu?a nhu+~ng con ngu+o+`i dda~ pha?i so^'ng nhie^`u tra(m
na(m trong cu`ng kho^?, trong tuye^.t vo.ng. Co`n hu+o+'ng to+'i
thie^n dda`ng u+ ? La` thie^n dda`ng tra^`n gian hay thie^n dda`ng
thu+o+.ng gio+'i cu~ng kho^ng mo^.t ai co' the^? so^'ng no^?i. So^'ng
kho^ng lo nghi~, kho^ng mong muo^'n, kho^ng dda^'u tranh la` kie^'p
so^'ng con do`i ro^`i. Cha? le~ nhu+~ng con do`i cu~ng co' the^? ca^'t
cao nhu+~ng ca'i dda^`u mu'p mi'p cu?a chu'ng dde^? la`m ra trie^'t
ho.c va` tho+ ca !

Nhu+~ng ddie^`u vie^'t tre^n dda^y kho^ng do to^i tu+o+?ng tu+o+.ng ra
ma` do nhu+~ng tra?i nghie^.m ba?n tha^n ma` co'. Nhu+~ng na(m co`n
tre? ca? vo+. la^~n cho^`ng dde^`u a(n lu+o+ng qua^n ddo^.i, la.i
pha?i nuo^i du+o+~ng nhu+~ng bo^'n ddu+'a con, nha` o+? ven ba~i so^ng
na(m na`o cu~ng pha?i cha.y lu.t, la.i qua' cha^.t, co' 15 me't
vuo^ng. A(n thi` mi` hai pha^`n ga.o mo^.t pha^`n, ga.o pha?i nha(.t
sa.n ca? buo^?i mo+'i da'm na^'u tha`nh co+m. Co`n thu+'c a(n u+ ?
Cha? no'i nu+~a, ai cu~ng a(n nhu+ the^', a(n du+a a(n ma('m suo^'t
ma^'y chu.c na(m dda~ hoa' quen. Ca? nha` chi? co' hai ca'i giu+o+`ng,
mo^.t ca'i ba`n, hai ca'i ghe^', tie^'p kha'ch o+? dda^'y, mo+`i co+m
kha'ch o+? dda^'y, con ho.c ba`i cu~ng o+? dda^'y, va` o^ng bo^'
vie^'t va(n cu~ng chi? co' ca'i ba`n a^'y. DDe^m dde^m na(`m ca.nh hai
tha(`ng con trai lo+'n dda.p ngang, qua^~y do.c, ra('m dda'nh tho^'i
um, vu+`a qua.t cho hai tha(`ng con ngu? to^i vu+`a mo+ mo^.ng dde^'n
mo^.t nga`y na`o ddo', ca'c con dda~ tru+o+?ng tha`nh, to^i co'
ddu+o+.c mo^.t pho`ng rie^ng dde^? vie^'t va` tie^'p ba.n, mo^~i bu+~a
co+m dde^`u co' ca' hoa(.c thi.t, co' ca? chu't ru+o+.u nu+~a ca`ng
hay. To^i kho^ng pha?i lo nuo^i con, kho^ng pha?i lo ca? tra(m thu+'
va(.t va~nh dde^? to^`n ta.i, chi? co' ddo.c sa'ch, nga^~m nghi~, ddi
cho+i dda^y ddo' vo+'i ba.n be` va` vie^'t, a('t ha(?n to^i se~ vie^'t
ddu+o+.c mo^.t hai cuo^'n sa'ch dde^? ddo+`i. Ba^y gio+` to^i dda~
ngoa`i ba?y chu.c tuo^?i, dda~ co' dda^`y ddu? nhu+~ng gi` to^i khao
kha't, co' the^? no'i co`n ho+n ca? khao kha't. To^i dda~ so^'ng
dda^`y ddu?, sang tro.ng nu+~a, ho+n nhie^`u nha` va(n to^i ddu+o+.c
bie^'t o+? ca'c nu+o+'c DDo^ng A^u. Va` to^i dda~ nghi~ ne^'u chu?
nghi~a co^.ng sa?n tha`nh co^ng o+? Vie^.t Nam thi` cu~ng chi? cho
ddu+o+.c to^i dde^'n the^'. Kho^'n no^~i, lu'c na`y to^i dda^u co`n
na(ng lu+.c la`m vie^.c ba(`ng tri' tue^. nu+~a ma` cu~ng cha? co' nhu
ca^`u na`o pha?i ddo`i ho?i.

Cuo^.c so^'ng ddu+o+.c vo^~ be'o cu?a mo^.t ke? a(n kho^ng ngo^`i
ro^`i dda~ gie^'t che^'t mo.i tu+ tu+o+?ng o+? trong to^i, ro^`i
gie^'t luo^n dde^'n ddo^.i qua^n chu+~ nghi~a, chu'ng dda~ hoa' ra
ro^~ng tue^'ch, vo^ ho^`n. Nha` va(n ma` he^'t chu+~ thi` chi? la`
ca'i xa'c che^'t. Xa'c che^'t con ngu+o+`i vo+'i xa'c che^'t con do`i
co' gi` la` kha'c ma` pha?i pha^n bie^.t !


15.

To^i co' mo^.t tuo^?i tho+ ra^'t buo^`n, la.i so^'ng vo+'i nhu+~ng
ngu+o+`i co' so^' pha^.n buo^`n ne^n mo+'i 14, 15 tuo^?i dda~ nhi`n
ddo+`i nhu+ mo^.t o^ng gia`. Tu+'c la` mo^.t ca'i nhi`n kho^ng ma^'y
la.c quan. Ca'i xa~ ho^.i to^i ddang so^'ng kho^ng ma^'y hoa`n ha?o,
nhu+~ng ngu+o+`i to^i ga(.p cu~ng kho^ng ddu+o+.c hoa`n ha?o. To^i
quen thuo^.c vo+'i nhu+~ng gi` kho^ng hoa`n ha?o to+'i mu+'c ga(.p
nhu+~ng gi` qua' dde.p, qua' chu toa`n to^i dde^`u ngo+`, dde^`u so+..
Ngu+o+`i truye^`n cho to^i ca'i no^~i so+. ba^?m sinh a^'y la` me.
to^i. Ba` dda~ qua mo^.t ddo+`i cho^`ng ro^`i mo+'i ga(.p ddu+o+.c
bo^' to^i. DDo+`i cho^`ng tru+o+'c mo.i su+. dde^`u to^'t dde.p, o^ng
a^'y co`n tre?, co' ddi.a vi. trong xa~ ho^.i, nha` gia`u, la^'y nhau
ddu+o+.c mo^.t na(m la.i sinh con trai. Ma` ro^`i chi? o+? vo+'i nhau
ddu+o+.c ba na(m pha?i bo?. DDo+`i cho^`ng sau thi` do+?, do+? ca?
mo.i dda(`ng. Bo^' to^i cu~ng co`n tre?, la`m tham bie^.n o+? phu?
tho^'ng su+', nhu+ng o^ng dda~ co' vo+. va` hai con ne^n pha?i la`m
le~ va` la^'y gia^'u. Me. to^i ba?o the^' la` ddu'ng so^', la` dda~ an
pha^.n, nhu+ng la.i lo bo^' to^i se~ bo? khi cuo^.c a(n cho+i na`y
ga^y the^m phie^`n phu+'c cho ca'i gia ddi`nh chi'nh thu+'c cu?a o^ng.
Hai anh em to^i la` ba?n sao nguye^n ma^~u cu?a ba`. Nhu+~ng gi`
nha^.n ddu+o+.c tu+` tuo^?i tho+ ma~i ma~i ha(`n da^'u le^n cho dde^'n
he^'t cuo^.c ddo+`i chu'ng to^i. Nhi`n be^n ngoa`i to^i co' tu+o+'ng
con nha` phong lu+u nhu+ng ca'i ruo^.t cu?a to^i la.i thuo^.c ve^` con
ca'i cu?a nhu+~ng gia ddi`nh nghe`o, la.i cha? co' the^' tha^n gi`
ne^n ra^'t bie^'t pha^.n, cho thi` nha^.n, kho^ng cho cu~ng kho^ng
ddo`i, chi? ca^`u kho^ng co' ai qua^'y nhie^~u la` mu+`ng. Em trai
ke'm to^i na(m tuo^?i, la^'y vo+. muo^.n, ve^` hu+u so+'m, lu'c tre?
thi` thay anh ha^`u ha. me., ve^` gia` thi` ddi cho+. na^'u co+m,
gia(.t qua^`n a'o thay vo+. cha(m so'c ca'c con. Ca? ddo+`i chi?
bie^'t cu+o+`i, ca'i cu+o+`i nha^~n nhu.c, ba(`ng lo`ng vo+'i nhu+~ng
gi` mi`nh co'. To^i thi` kha'c, mo^.t cuo^.c so^'ng be^n ngoa`i ai
cu~ng bie^'t la` khie^m to^'n, nha^~n na.i, i't la`m phie^`n ngu+o+`i
kha'c va` cha? da'm ga^y su+. vo+'i mo^.t ai. Nhu+ng cuo^.c so^'ng
be^n trong cu~ng co' nhie^`u tham vo.ng, la`m quan hay la`m anh nha`
gia`u thi` kho^ng da'm vi` to^i kho^ng co' ba?n li~nh tie^'n tha^n
ba(`ng hoa.n lo^. hay kinh doanh. To^i chi? co' mo^.t ao u+o+'c duy
nha^'t la` ddu+o+.c vie^'t va(n cho dde^'n gia`. Vo+'i ca'i ta`i to^i
tu+. bie^'t, to^i pha?i so^'ng ra^'t la^u va` vie^'t ra^'t nhie^`u may
ra mo+'i ddu+o+.c mo^.t hai cuo^'n sa'ch hay, ma` cu~ng chi? hay trong
ca'i tho+`i cu?a no' chu+' kho^ng the^? hay o+? mo.i tho+`i.

To^i tu+. nha^.n to^i la` ngu+o+`i co' mo^.t con ma('t be^n trong va`
mo^.t ca'i tai be^n trong tu+` nho?. DDe^? quan sa't, nghe ngo'ng
nhu+~ng ngu+o+`i kha'c ho. ye^u mi`nh hay ghe't mi`nh. Ca`ng lo+'n
tuo^?i ca'i kha? na(ng tu+. xe't mi`nh cu?a to^i ca`ng sa('c nho.n.
Va` to^i dda~ nha^.n ra ca'i lo+.i cu?a phe'p gia^'u mi`nh. Trang Tu+?
dda~ no'i: Con chim bay cao thi` tra'nh ddu+o+.c te^n, ddu+o+.c ba^~y,
con chuo^.t dda`o hang sa^u thi` tra'nh ddu+o+.c ca'i hoa. bi. kho'i
hun.


16.

Khi to^i no'i, to^i so^'ng va` vie^'t cu~ng thoa'i ma?i, vui ve? trong
mo^.t che^' ddo^. chuye^n che^' ve^` tu+ tu+o+?ng cu+' nhu+ la`
ngu+o+`i no'i do^'i, la.i no'i do^'i mo^.t ca'ch tro+ tra'o, so^'ng
su+o+.ng. Nhu+ng ddo' la` lo+`i no'i tha^.t, kho^ng tha^.t vo+'i
nhie^`u ngu+o+`i nhu+ng vo+'i to^i la` tha^.t.

To^i ddu+o+.c thay ddo^?i so^' pha^.n tu+` cuo^.c ca'ch ma.ng Tha'ng
Ta'm na(m 1945. Chi'n na(m dda'nh Pha'p vo+'i nhie^`u ngu+o+`i la`
ra^'t da`i, vo+'i to^i la.i ra^'t nga('n vi` to^i ddu+o+.c so^'ng
trong nie^`m vui, trong nhu+~ng ca'i kha'c thu+o+`ng va` ca? trong
nhie^`u hi vo.ng. Nhie^`u anh trong co+ quan tuye^n hua^'n cu?a qua^n
khu dde^`u xua^'t tha^n tu+` ca'c gia ddi`nh vie^n chu+'c nho?, ddi.a
chu? nho?, ddu+o+.c a(n ho.c dda`ng hoa`ng dde^'n he^'t ba^.c cao
dda(?ng tie^?u ho.c dda~ co' nhu+~ng tho'i quen, nhu+~ng ne^`n ne^'p
cu?a cuo^.c so^'ng thi. da^n tu+` nho?. Ho. ra^'t thi'ch quan sa't
nhu+~ng pha?n u+'ng cu?a to^i khi pha?i ddo^'i ma(.t vo+'i mo.i
thie^'u tho^'n cu?a cuo^.c so^'ng kha'ng chie^'n. Vi` nhi`n ngoa`i
to^i nhu+ mo^.t thu+ sinh con nha` quy' to^.c chu+a tu+`ng bie^'t ca'i
thie^'u ca'i kho^? la` gi`. Nhu+~ng vie^.c la`m ra^'t tu+. nhie^n cu?a
to^i dde^`u ddu+o+.c dda'nh gia' pha?i co' nhie^`u nghi. lu+.c,
nhie^`u quye^'t ta^m mo+'i la`m ddu+o+.c the^'. To^i va^~n so^'ng nhu+
xu+a kia, nga`y xu+a thi` bi. che^ bi. chu+?i, ba^y gio+` la.i
ddu+o+.c khen, ddu+o+.c tuye^n du+o+ng, ngu+o+`i cu+' la^ng la^ng nhu+
nha^.p ddo^`ng, co`n bie^'t ca'i thie^'u la` gi` ca'i kho^? la` gi`!

Ne^'u so sa'nh thi` tru+o+'c kia to^i chi? la` con so^' kho^ng, co`n
ba^y gio+` to^i dda~ co' mo^.t ca'i te^n ky' du+o+'i ca'c ba`i ba'o,
dda~ ddu+o+.c nhie^`u o^ng anh trong co+ quan nho+` va?, ddo`i ho?i,
bu+.c tu+'c hoa(.c khen ngo+.i. To^i dda~ ddu+o+.c ta'ch ra kho?i
dda'm ddo^ng dde^? tu+. ba(`ng lo`ng mi`nh va` co' ca? chu't i't "ke^'
hoa.ch rie^ng? cho mi`nh nu+~a. Co`n ca'c anh ho+n to^i da(m ba?y
tuo^?i thi` dda~ co' nhie^`u thu+' dde^? so sa'nh nhu+~ng ca'i "dda~
co'? tru+o+'c kia va` ca'i "ddang co'? ba^y gio+`. Ca'i "ddang co'?
cu?a da^n to^.c thi` nhie^`u, co`n ca'i "ddang co'? cu?a ca' nha^n
nhu+ cha? co`n ddu+o+.c bao nhie^u. Nhu+~ng kie^'n thu+'c li.ch su+?
va` xa~ ho^.i, trie^'t ho.c va` va(n chu+o+ng xem ra pha?i bo? ddi
qua' nu+?a. Ca'c quan he^. giao tie^'p xa~ ho^.i ddu+o+.c da.y ba?o
tu+` thuo+? co`n tho+ ne^'u du`ng la.i cu+' ve^nh va'o, buo^`n cu+o+`i
the^' na`o trong hoa`n ca?nh kha'ng chie^'n. So^'ng tinh te^', to^n
tro.ng ngu+o+`i kha'c la` ca'ch so^'ng cu?a anh tie^?u tu+ sa?n. Lo`ng
thu+o+ng ngu+o+`i kho^ng ddu'ng cho^~ cu~ng ddu+o+.c xem nhu+ bie^?u
hie^.n cu?a mo^.t ti'nh ca'ch nhu nhu+o+.c, kho^ng dda'ng tin ca^.y.
Co`n nhu+~ng ca^u ddu`a tho^ng minh, ki'n dda'o a'nh le^n nhu+ mo^.t
ve^.t sa'ng vui trong cuo^.c so^'ng ddo+n ddie^.u, te? nha.t cu?a
mo^~i nga`y la.i de^~ bi. ddo^`ng ddo^.i hie^?u la^`m la` mo^.t ca'ch
che^' die^~u cu?a ngu+o+`i co' ho.c vo+'i nhu+~ng anh em i't ho.c.

Qua mo^~i cuo^.c chi?nh hua^'n ta^`m vo'c cu?a ma^'y anh ca`ng nhu+
nho? la.i, mo+` nha.t ho+n, ma^'t da^`n nhu+~ng ve? rie^ng, ca'i
pha^`n ddo^.c dda'o rie^ng dde^? nha^.p va`o ca'i do`ng cha?y chung,
va`o ca'ch nghi~ ca'ch so^'ng cu?a mo^.t ta^.p the^? bao bo.c quanh
mi`nh. DDa.i dde^? ca'i rie^ng cu?a mo^~i chu'ng to^i dda~ bi. ca'i
chung nuo^'t da^`n nhu+ the^'. To^i thi` sao ?

To^i dda~ co' mo^.t may ma('n lo+'n vi` to^i thuo^.c ve^` so^' ddo^ng,
mo^.t qua^`n the^? vo^ danh to^`n ta.i a^m tha^`m trong nhie^`u the^'
ky? du+o+'i che^' ddo^. phong kie^'n. Ca'ch ma.ng Tha'ng Ta'm dda~
nha^'t loa.t gia?i pho'ng ho. ra kho?i tha^n pha^.n no^ le^., ta.o co+
ho^.i cho ho. pha't trie^?n nhu+~ng ta`i na(ng rie^ng cu?a mi`nh, chu?
ye^'u trong li~nh vu+.c qua^n su+. dde^? ki.p tho+`i phu.c vu. nhu+~ng
nhu ca^`u cu?a kha'ng chie^'n. So^' ddo^ng trong ho. chi? mo+'i bie^'t
ddo.c bie^'t vie^'t tu+` nga`y va`o qua^n ddo^.i nhu+ng ho.c ra^'t
nhanh ca'ch xa^y du+.ng mo^.t qua^n ddo^.i hie^.n dda.i vo+'i nhu+~ng
co+ quan phu.c vu. cho co^ng vie^.c tham mu+u, ta'c chie^'n, ha^.u
ca^`n vi` ho. dda~ co' ddu+o+.c mo^.t o^ng tha^`y ly' tu+o+?ng la`
qua^n ddo^.i hie^.n dda.i cu?a ddo^'i phu+o+ng vo+'i o^ng tu+o+'ng
lu+`ng danh trong the^' chie^'n 2 cu?a no'. Trong chi'n na(m dda'nh
Pha'p qua^n ddo^.i dda~ tro+? tha`nh ca'i no^i dda`o ta.o, nuo^i
du+o+~ng nhie^`u nha^n ta`i qua^n su+. cu?a tho+`i hie^.n dda.i, ca?
nhu+~ng ta`i na(ng va(n nghe^. phu.c vu. trong qua^n ddo^.i, no' la`
to^? chu+'c tie^n tie^'n nha^'t cu?a xa~ ho^.i Vie^.t Nam trong nu+?a
dda^`u the^' ky? 20. Trong chie^'n tranh ngu+o+`i chi? huy qua^n su+.
la` hi`nh tu+o+.ng dde.p nha^'t, la~ng ma.n nha^'t vi` ho. la` con
ngu+o+`i cu?a ha`nh ddo^.ng, cu?a dda?m ba?o chie^'n tha('ng, luo^n
o+? vi. tri' thu+' nha^'t, co`n con ngu+o+`i cu?a ho.c thuye^'t chi?
o+? vi. tri' ddu+'ng sau, trong nhie^`u tru+o+`ng ho+.p chi? la` ca'i
anh ba`n the^m, no'i go'p. Co`n nhu+~ng na(m xa^y du+.ng chu? nghi~a
xa~ ho^.i thi` con ngu+o+`i ly' lua^.n co' nhie^.m vu. ba?o ve^. su+.
trong sa'ng cu?a ho.c thuye^'t chi'nh tho^'ng o+? ha`ng dda^`u
ddu+o+.c to^n tro.ng va` co' quye^`n quye^'t ddi.nh su+. so^'ng che^'t
cu?a nhie^`u ngu+o+`i. Chi'nh la` trong nhu+~ng na(m na`y mo+'i sinh
ra nhie^`u vu. a'n chi'nh tri. va` va(n chu+o+ng, nay nghi~ la.i vu+`a
vo^ nghi~a vu+`a buo^`n cu+o+`i nhu+ng tho+`i a^'y no' dda~ cho^n
so^'ng nhie^`u ta`i na(ng thu+.c su+. o+? mo.i li~nh vu+.c vi` ho.
dda~ to? ra ngo+` vu+.c su+. ddu'ng dda('n cu?a tu+ tu+o+?ng chi'nh
tho^'ng.

Mo^.t nu+?a nu+o+'c dda~ ddu+o+.c ddo^.c la^.p nhu+ng lo`ng ngu+o+`i
tan na't vi` ta`i sa?n mo^.t ddo+`i cha('t chiu cu?a ho. dda~ bi. nha`
nu+o+'c ti.ch thu hoa(.c tru+ng thu khie^'n ho. tro+? tha`nh nhu+~ng
ngu+o+`i vo^ sa?n ba^'t dda('c di~. Ta^`ng lo+'p tri' thu+'c cha? co'
ta`i sa?n gi` ngoa`i ca'i dda^`u ddu+o+.c tu+ duy tu+. do, thi` ca'i
dda^`u cu~ng bi. nha` nu+o+'c tru+ng thu luo^n, vi` tu+` nay ho. chi?
ddu+o+.c nghi~ ddu+o+.c vie^'t theo su+. chi? da^~n cu?a mo^.t ho.c
thuye^'t, cu?a mo^.t ddu+o+`ng lo^'i ne^'u ho. kho^ng muo^'n gia^~m
va`o ve^'t cha^n cu?a nho'm "Nha^n Va(n Giai Pha^?m?. Mo^.t da^n to^.c
dda~ la`m ne^n chie^'n tha('ng DDie^.n Bie^n Phu? ma` ma(.t ngu+o+`i
da^n na'm dden, ma('t nhi`n ngo+ nga'c, ddi ddu+'ng long rom nhu+
mo^.t ke? ba.i tra^.n. Qua? tha^.t da^n to^.c Vie^.t Nam dda~ tha('ng
lo+'n trong phong tra`o chie^'n tranh gia?i pho'ng nhu+ng la.i thua
dda^.m trong co^ng cuo^.c xa^y du+.ng mo^.t xa~ ho^.i tu+. do va` da^n
chu?. Thoa't a'ch no^ le^. cu?a thu+.c da^n la.i tu+. nguye^.n tro`ng
va`o co^? ca'i a'ch cu?a mo^.t ho.c thuye^'t dda~ ma^'t he^'t su+'c
so^'ng. Da^n mi`nh sao la.i pha?i chi.u mo^.t so^' pha^.n nghie^.t
nga~ dde^'n va^.y !

Mo^.t xa~ ho^.i tan na't, lo`ng ngu+o+`i chi~u na(.ng nhu+~ng phie^`n
muo^.n u+u tu+, ma` la` nhu+~ng ngu+o+`i dda~ he^'t lo`ng he^'t su+'c
vo+'i kha'ng chie^'n ba(`ng ca'ch na`y hay ca'ch kha'c. Va^.y nha`
va(n pha?i vie^'t nhu+ the^' na`o, pha?i vie^'t ca'i gi` dde^? ta.o
ddu+o+.c mo^.t hie^.n thu+.c tra`n dda^`y hy vo.ng nhu+ ca'c nha`
la~nh dda.o ca'ch ma.ng ye^u ca^`u?


17.

Nhu+~ng na(m 50, 60 cu?a the^' ky? 20, vo+'i to^i la` nhu+~ng na(m
tra`n dda^`y nie^`m vui. Nhi`n va`o dda^u to^i cu~ng tha^'y to^i
ddu+o+.c, da^n to^.c to^i ddu+o+.c. Nhu+ng cu~ng nhu+~ng na(m a^'y
vo+'i ha`ng trie^.u ngu+o+`i da^n thu+o+`ng la.i la` nhu+~ng na(m
dda^`y lo la('ng, ha~i so+. va` tuye^.t vo.ng. To^i vui la` chuye^.n
co' tha^.t, nhu+~ng trang vie^'t cu?a to^i va`o nhu+~ng na(m a^'y la`
ra^'t tha`nh tha^.t. Nhu+ng nu+o+'c ma('t cu?a ngu+o+`i kha'c cu~ng
la` chuye^.n co' tha^.t, to^i co' bie^'t, co' ddu+o+.c chu+'ng kie^'n.
To^i ne^n nghie^ng ngo`i bu't cu?a to^i ve^` phi'a na`o?

Ve^` gia` to^i mo+'i nha^.n ra nha` va(n pha?i nghe theo tie^'ng go.i
cu?a ti`nh ca?m, cu?a tra'i tim, cu?a ca'i pha^`n thie^.n lu+o+ng
trong con ngu+o+`i mi`nh. No' dda~ ba?o sai la` sai, kho^ng co' thu+'
ly' lua^.n na`o cho^'ng ddo+~ no^?i. Va? la.i va(n chu+o+ng bao gio+`
cu~ng ddo^`ng ca?m vo+'i no^~i ddau cu?a con ngu+o+`i, nhu+~ng ba^'t
ha.nh cu?a con ngu+o+`i. Chu+a bao gio+` vi` su+. ma~n nguye^.n, su+.
tha`nh co^ng cu?a con ngu+o+`i ma` ca^'t le^n tie^'ng ha't ca ngo+.i
ca?. O+? ca'c the^? loa.i nghe^. thua^.t ngo^n tu+` con ngu+o+`i pha?i
cho^'ng cho.i vo+'i mo.i ca?nh ngo^. tra'i ngu+o+.c chie^'m ga^`n
he^'t ca'c trang vie^'t, ca'c ma`n die^~n, co`n khi ngu+o+`i nghe`o
dda~ tha`nh gia`u, ngu+o+`i he`n ddu+o+.c bu+o+'c va`o the^' gio+'i
phu' quy', trai ga'i pha?i chi.u nhie^`u na(m chia li`a to+'i lu'c
ta'i ho+.p la` cuo^'n sa'ch, vo+? die^~n pha?i cha^'m he^'t ngay. No'
dda~ ke^'t thu'c ca'i pha^`n nghe^. thua^.t dde^? ba('t dda^`u sang
pha^`n tu.ng ca la` ca'i the^' gio+'i cu?a ma~n nguye^.n cu?a buo^`n
cha'n, la` ca'i pha^`n phi nghe^. thua^.t. Nhu+ng ngu+o+`i la~nh dda.o
la.i chi? thi'ch ca'i pha^`n kho^ng pha?i la` nghe^. thua^.t, ta(.ng
gia?i thu+o+?ng, trao hua^n chu+o+ng cho ca'c ta'c gia? chi? dde^?
tu+o+?ng thu+o+?ng ca'i pha^`n nha.t nhe~o vo^ vi. a^'y ma` tho^i.

Ca'i ca'ch ca?m nha^.n hie^.n thu+.c dda^`y ti'nh la~ng ma.n a^'y dda~
la`m le^.ch la.c ca'ch xem xe't, ca'ch u+'ng xu+? cu?a nhie^`u the^'
he^. ba.n ddo.c, nha^'t la` ba.n ddo.c o+? tuo^?i mo+'i tru+o+?ng
tha`nh, tru+o+'c nhu+~ng bie^'n hoa' muo^n ma(.t cu?a cuo^.c so^'ng.
Ho. chi? co' mo^~i kha? na(ng la`m ngu+o+`i phe^ bi`nh va(n ho.c theo
ddu+o+`ng lo^'i chi'nh tri. chi'nh tho^'ng, ta.i sao cuo^.c so^'ng
dde.p nhu+ the^' ma` nha` va(n la.i mie^u ta? no' xa^'u dde^'n the^'.
La`m sao da'm ca~i, ha~y dde^? cho nhu+~ng tra?i nghie^.m cu?a chi'nh
ho. qua na(m tha'ng se~ a^m tha^`m bie^.n ho^. giu'p mi`nh tho^i.


18.

Mo^.t xa~ ho^.i kho^ng tu+. hie^?u mi`nh, mo^~i ca' nha^n cu~ng kho^ng
tu+. hie^?u mi`nh, va`ng thau, pha?i tra'i, cao quy' ti tie^.n la^~n
lo^.n, ca'c gia' tri. la^~n lo^.n ba('t dda^`u tu+` su+. kho^ng
chua^?n xa'c cu?a ngo^n tu+`. Ca^u mo+? dda^`u Kinh Tha'nh Cu+.u
U+o+'c "Thoa.t tie^n la` ngo^n ngu+~?? (Au conmmencement e'tait le
Verbe). Ngo^n ngu+~ la`m ne^n va(n minh na`y, vi` no' co' the^? lu+u
giu+~ va` truye^`n la.i toa`n bo^. kinh nghie^.m cu?a nhie^`u ddo+`i
tru+o+'c cho nhie^`u ddo+`i sau, ca`ng nga`y ca'i kha? na(ng nha^.n
thu+'c ca`ng ga^`n ddu'ng nhu+ no' co', khie^'n su+. lu+.a cho.n cu?a
con ngu+o+`i kha'ch quan ho+n, co' hie^.u qua? ti'ch cu+.c trong qua'
tri`nh chu? ddo^.ng thi'ch u+'ng vo+'i mo.i ddo^?i thay cu?a mo^i
tru+o+`ng so^'ng va` mo^i tru+o+`ng xa~ ho^.i.

Va^.y ma` ngo^n tu+` la.i la` ca'i ma(.t ye^'u nha^'t trong ca'c la~nh
vu+.c thuo^.c thu+o+.ng ta^`ng kie^'n tru'c o+? ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i
chu? nghi~a. Co^ng da^n cu?a ca'c nu+o+'c a^'y du`ng ngo^n tu+` dde^?
che dda^.y chu+' kho^ng nha(`m giao tie^'p, hoa(.c giao tie^'p ba(`ng
ca'ch che dda^.y, "no'i va^.y ma` kho^ng pha?i va^.y? ! No' la` ca'i
vo? cu+'ng dde^? ba?o ve^. mo.i su+. ba^'t tra('c, cho^'ng la.i tho'i
quen hay xe't ne't lo+`i a(n tie^'ng no'i cu?a co^ng da^n cu?a mo.i
chi'nh quye^`n chuye^n che^'. Ca'i ca'ch tu+. ba?o ve^. a^'y la.i
ca`ng ro~ re^.t o+? ca^'p la~nh dda.o va` ca'c vie^n chu+'c nha`
nu+o+'c la`m vie^.c o+? ca'c co+ quan quye^`n lu+.c. Ho. no'i ba(`ng
thu+' ngo^n ngu+~ kho^ cu+'ng dda~ ma^'t he^'t sinh khi', mo^.t thu+'
ngo^n ngu+~ che^'t, ngo^n ngu+~ "go^~?, no'i ca? buo^?i ma` ngu+o+`i
nghe va^~n kho^ng the^? nha(.t ra mo^.t chu't tho^ng tin mo+'i na`o.
Ca'c buo^?i tra? lo+`i pho?ng va^'n ba'o chi', die^~n va(n ta.i ca'c
buo^?i le^~ ky? nie^.m, ba'o ca'o cu?a DDa?ng, cu?a chi'nh phu?, cu?a
quo^'c ho^.i, ta^'t ca? dde^`u du`ng ca'c tu+` ra^'t mo+ ho^`, i't ca'
ti'nh va` i't tra'ch nhie^.m nha^'t. Ngu+o+`i ca^`m quye^`n ca^'p cao
nha^'t va` ca^'p tha^'p nha^'t dde^`u bie^'t ca'ch no'i mo+ ho^`,
ca`ng no'i mo+ ho^` ca`ng ddu+o+.c dda'nh gia' la` chi'n cha('n. Va`
no'i do^'i, no'i do^'i hie^?n nhie^n, kho^ng ca^`n che dda^.y. Va^~n
bie^'t ra(`ng no'i do^'i nhu+ the^' se~ kho^ng thay ddo^?i ddu+o+.c
gi` vi` kho^ng mo^.t ai tin nhu+ng va^~n cu+' no'i. No'i ddu? thu+'
chuye^.n, no'i ve^` da^n chu? va` tu+. do, ve^` ta^.p trung va` da^n
chu?, ve^` nha^n da^n la` ngu+o+`i chu? cu?a dda^'t nu+o+'c co`n
ngu+o+`i ca^`m quye^`n chi? la` no^ bo^.c cu?a nha^n da^n. Ro^`i no'i
ve^` ca^`n kie^.n lie^m chi'nh, ve^` chi' co^ng vo^ tu+, ve^` ly'
tu+o+?ng va` ca? quye^'t ta^m ddu+a dda^'t nu+o+'c tie^'n le^n chu?
nghi~a co^.ng sa?n. No'i do^'i lem le'm, no'i do^'i li` lo+.m, no'i
kho^ng bie^'t xa^'u ho^?, kho^ng bie^'t run so+. vi` ngu+o+`i nghe
kho^ng co' tho'i quen ho?i la.i, kho^ng co' tho'i quen lu+u giu+~ ca'c
lo+`i gia?i thi'ch va` lo+`i hu+'a dde^? kie^?m tra. Hoa(.c gia? ho?i
la.i va` kie^?m tra la` kho^ng ddu+o+.c phe'p, la` to^'i ky., de^~
ga(.p tai hoa. ne^n kho^ng ho?i gi` cu~ng la` mo^.t phe'p giu+~ mi`nh.
Ngu+o+`i no'i no'i trong ca'i tro^'ng kho^ng, ngu+o+`i nghe tuy co'
ma(.t dda^'y nhu+ng cu~ng chi? nghe co' nhu+~ng tie^'ng vang cu?a ca'i
tro^'ng kho^ng. No'i dde^? giao tie^'p dda~ tro+? tha`nh no'i dde^?
kho^ng giao tie^'p gi` he^'t, no'i dde^? ma` no'i, cha? le~ la`m
ngu+o+`i la.i kho^ng no'i.

Tha^.t ra no'i the^' ma` va^~n hie^?u nhau ca?. Ngu+o+`i ca^`m quye^`n
thi` bie^'t la` nha^n da^n ddang ra^'t ba^'t bi`nh ve^` nhie^`u
chuye^.n, nha^n da^n thi` bie^'t ngu+o+`i ca^`m quye^`n ddang no'i
do^'i, nhi`n va`o thu+.c tie^~n la` bie^'t ngay ho. ddang no'i do^'i.
Nhu+ng ha~y ma(.c ho. vo+'i nhu+~ng lo+`i le~ do^'i tra' cu?a ho.,
co`n mi`nh la` da^n cha? ne^n ho?i la.i no'i the^' la` tha^.t hay
kho^ng tha^.t. Mi`nh cu+' la`m theo y' mi`nh va` mi`nh cu~ng se~ no'i
do^'i, no'i che dda^.y ne^'u nhu+ co' di.p ddu+o+.c ngu+o+`i ca^`m
quye^`n ho?i.

Trong ha`ng tra(m cuo^'n ho^`i ky' cu?a ca'c nha` va(n hoa', cu?a
nhu+~ng ngu+o+`i hoa.t ddo^.ng chi'nh tri., cu?a nhie^`u tu+o+'ng
li~nh, ta cha? bie^'t ddu+o+.c bao nhie^u ca'i the^' gio+'i rie^ng
cu?a ho., ca'i the^' gio+'i ca' nha^n cu?a ho.. Ca'i pha^`n ddo'ng
go'p cu?a ho. ca`ng nho? thi` ca'i y' nghi~a quye^'t ddi.nh cu?a ta^.p
the^? ca`ng lo+'n, ca'i co' te^n thi` be' ti' xi'u, vo^ nghi~a, ca'i
kho^ng te^n thi` bao tru`m ro^.ng kha('p nhu+ng cu~ng kho^ng co' hi`nh
thu` ro~ re^.t, cu+' mo+` mo+` mi.t mi.t, co' dda^'y ma` cu~ng kho^ng
co' dda^'y, ca'i chung a^'y cha? pha?i chi.u tra'ch nhie^.m vo+'i
mo^.t ai, co' bie^'t no' la` ai ma` truy cu+'u.


19.

Trong ca'i bo^'i ca?nh xa~ ho^.i, chi'nh tri. nhu+ the^', mo^~i
ngu+o+`i dde^`u i't nhie^`u dda'nh ma^'t ca'i ca' nha^n cu?a mi`nh
cu~ng la` le~ ddu+o+ng nhie^n. Nha` va(n la` chuye^n vie^n nghie^n
cu+'u mo.i chuye^.n cu?a ca' nha^n, nhu+~ng sa('c tha'i ta^m ly' cu`ng
vo+'i nhu+~ng bie^'n hoa' vo^ ta^.n cu?a no' trong nhu+~ng hoa`n ca?nh
kha'c nhau, nhu+~ng tho+`i the^' kha'c nhau.

Nhu+ng ddo.c ho^`i ky' cu?a ca'c nha` va(n cu~ng nha.t nhe~o la('m,
ho. chi? pho^ die^~n ca'i to^i trong ca'c cuo^.c ga(.p nhu+~ng ba^.c
dda`n anh va` ba.n be` trong nghe^`, no'i toa`n chuye^.n ta`o lao,
vu.n va(.t, chuye^.n sinh hoa.t va` cha? dda? ddo^.ng chu't na`o to+'i
tho+`i the^', to+'i nhu+~ng bu+'c xu'c ve^` tho+`i the^' va` ca'i
nghe^` cu?a mi`nh trong tho+`i the^'. Ti'nh hie^.n thu+.c va` ti'nh
li.ch su+? cu?a mo^.t tho+`i ra^'t mo+` nha.t, ddo+n gia?n, tha`nh
thu+? ca'i y' nghi~a truye^`n dda.t nhu+~ng gia' tri. ddi'ch thu+.c
cu?a mo^.t tho+`i to+'i ca'c the^' he^. dde^'n sau ha^`u nhu+ kho^ng
co'. DDo' la` ddie^`u ra^'t dda'ng tie^'c, vi` ne^'u ca'c chu+'ng
nha^n kho^ng no'i gi` ca? thi` li.ch su+? cu~ng kho^ng the^? ca^'t
le^n tie^'ng no'i cha^n thu+.c cu?a no', tho+`i gian qua ddi, bo'ng
to^'i phu? le^n, que^n la~ng phu? le^n, ca'i tho+`i mo+? nu+o+'c,
giu+~ nu+o+'c chi? co`n lu+u la.i nhu+~ng co^.t mo^'c cu?a ca'c
chie^'n co^ng, co`n cuo^.c chie^'n tha^`m la(.ng dda~ la`m tan na't
nhie^`u con ngu+o+`i dde^? con ngu+o+`i ddu+o+.c la` chi'nh mi`nh,
ddu+o+.c la` mo^.t thu+.c the^? thie^ng lie^ng, dde^`n dda`i lu+u
giu+~ muo^n thuo+? ca'i ta`i sa?n tinh tha^`n cu?a mo^.t da^n to^.c,
mo^.t do`ng ho. ma~i ma~i ddu+o+.c vun xo+'i, ddu+o+.c pha't trie^?n
tu+o+ng u+'ng vo+'i su+. pha't trie^?n cu?a da^n to^.c, cu?a tho+`i
dda.i thi` chu+a ddu+o+.c va(n tho+ no'i dde^'n, trie^'t ho.c no'i
dde^'n, ca'c nga`nh khoa ho.c nha^n va(n no'i dde^'n.

Da^`u kho^ng no'i dde^'n, kho^ng ddu+o+.c phe'p no'i dde^'n thi` ca'i
do`ng cha?y vi~nh cu+?u a^'y va^~n ddu+o+.c nhie^`u trie^.u ngu+o+`i
a^m tha^`m khai tho^ng, bo^`i dda('p dde^? ca'c nha^n ta`i Vie^.t Nam
kho^ng ngu+`ng xua^'t hie^.n lu'c o+? la~nh vu+.c na`y, lu'c o+? la~nh
vu+.c kha'c. Mo^.t dda^'t nu+o+'c kho^ng co' nhu+~ng ca' nha^n kie^.t
xua^'t, ta`i ba la`m cha^n dung dda.i die^.n trong co^.ng ddo^`ng
nha^n loa.i thi` ddo' la` mo^.t ba^'t ha.nh cho da^n to^.c, ta.o ra
mo^.t khoa?ng tro^'ng tie^'p no^'i trong li.ch su+? sinh to^`n cu?a
mo^~i ca' nha^n. Ro^`i ca'c the^' he^. dde^'n sau pha?i no^'i la.i
ba(`ng ca'ch na`o vi` va^~n pha?i ba('t dda^`u tu+` mo^i tru+o+`ng
chi'nh tri., xa~ ho^.i, tu+` mo^.t xa~ ho^.i vu+`a truye^`n tho^'ng
vu+`a va(n minh, nhu+~ng mu.c tie^u nha('m to+'i vu+`a la` pha't
trie^?n ca'i rie^ng bie^.t, vu+`a la` su+. ho`a nha^.p va`o ne^`n va(n
minh cu?a khu vu+.c va` the^' gio+'i. Mo^.t ne^`n va(n minh rie^ng
le?, vo+'i nhu+~ng mu.c tie^u hoang tu+o+?ng, mo^.t mo^i tru+o+`ng xa~
ho^.i ngo^.t nga.t vi` ca'i bo'ng quye^`n lu+.c phu? le^n ta^'t ca?,
quye^'t ddi.nh ta^'t ca? thi` so^' pha^.n nhu+~ng ca' nha^n se~ ra sao
?

Ha~y nhi`n va`o nu+o+'c Nga nhu+~ng na(m 90 cu?a the^' ky? 20 la` se~
ro~. Ho. vu+`a thoa't kho?i ca'i bo'ng che cu?a chu? nghi~a chuye^n
che^' dde^? ddu+o+.c nhi`n ca'i a'nh sa'ng tha^.t cu?a da^n chu? va`
tu+. do. Ai cha? nghi~ ho. dda~ co' co+ ho^.i sa?i nhu+~ng bu+o+'c
cha^n da`i khi dda~ bung pha' mo.i su+. tro'i buo^.c. Nu+o+'c Nga ma~i
ma~i la` mo^.t sie^u cu+o+`ng vi` nhu+~ng thu+? tha'ch lo+'n nha^'t
cu?a mo^.t da^n to^.c la` chie^'n tranh va` ca'ch ma.ng nu+o+'c Nga
dde^`u dda~ tra?i qua ma` va^~n to^`n ta.i vi` dda^'t ddai me^nh mo^ng
cu?a mi`nh va` nhu+~ng tie^`m lu+.c vo^ ha.n a^?n gia^'u trong ddo'
ca? va^.t cha^'t la^~n tinh tha^`n. Pha?i va`i chu.c na(m nu+~a
nu+o+'c Nga se~ la` nhu+ the^' nhu+ng tru+o+'c ma('t thi` kho^ng
the^?. Ly' do ra^'t ddo+n gia?n, kinh te^' co' the^? phu.c ho^`i nhanh
nhu+ng con ngu+o+`i pha?i co' tho+`i gian da`i ho+n nhie^`u no' mo+'i
co' the^? la^'y la.i nhu+~ng gi` dda~ ma^'t. Ta^`m vo'c ca' nha^n cu?a
ngu+o+`i Nga trong non mo^.t the^' ky? du+o+'i che^' ddo^. Xo^ Vie^'t
dda~ bi. co he.p la.i ra^'t nhie^`u da^`u ho. va^~n ddu+o+.c so^'ng,
ddu+o+.c ho.c ta^.p va` lao ddo^.ng trong nhu+~ng ddie^`u kie^.n cu?a
mo^.t xa~ ho^.i va(n minh. Chi? dda'ng tie^'c ca'i va(n minh cu?a ho.
la` mo^.t ne^`n va(n minh tu+. ta.o ta'ch kho?i ne^`n va(n minh nha^n
loa.i, du+.a tre^n nhu+~ng tie^u chua^?n ma` ta^m ho^`n Nga kho^ng
the^? cha^'p nha^.n, kho^ng the^? tie^'n hoa'. La.i the^m trong non
mo^.t the^' ky? ngu+o+`i Nga dda~ ma^'t da^`n tho'i quen suy nghi~
ddo^.c la^.p, quye^'t ddi.nh ddo^.c la^.p, ma^'t da^`n ca? ti'nh ca'ch
pha?n kha'ng va` ba?o ve^. cha^n ly', con ngu+o+`i quen so^'ng trong
dda'm ddo^ng, trong ta^.p the^?, trong ba^`y dda`n, kho^ng co' co+
ho^.i va` su+. khi'ch le^. cu?a xa~ ho^.i dde^? ta.o ra nhu+~ng cha^n
dung rie^ng vo+'i nhu+~ng tu+ tu+o+?ng kha'c nhau, nhu+~ng trie^'t ly'
kha'c nhau nhu+~ng ca'ch so^'ng kha'c nhau. Mo.i ca'i kha'c vo+'i
chi'nh tho^'ng dde^`u bi. le^n a'n, mo.i ca'i gio^'ng nhau dde^`u
ddu+o+.c tuye^n du+o+ng. Vi` nhu+~ng ca'i kha'c nhau ra^'t kho' ta.o
ra su+. nha^'t tri', co`n nhu+~ng ca'i gio^'ng nhau se~ de^~ nghe
theo, la`m theo mo.i me^.nh le^.nh.

Ngu+o+`i cai tri. se~ ra^'t de^~ chi.u, ra^'t nha`n nha~ ne^'u quo^'c
gia mi`nh ca^`m quye^`n ddu+o+.c to^? chu+'c gio^'ng nhu+ tra.i li'nh,
o^ng ta se~ co' du+ tho+`i gian dde^? la`m tho+ hoa(.c vie^'t tie^?u
thuye^'t, vu+`a co' ca'i ba^y gio+` la.i co' ca? ca'i sau na`y. Co`n
pha?i la~nh dda.o mo^.t xa~ ho^.i da^n su+. cu?a ca'c co^ng da^n tu+.
do thi` co' ha`ng tra(m co^ng vie^.c ddo`i ho?i pha?i ddu+o+.c gia?i
quye^'t mo^~i nga`y, ma` ca'ch thu+'c gia?i quye^'t cu~ng ra^'t phu+'c
ta.p, no' ye^u ca^`u pha?i ddo^'i thoa.i, pha?i ddu+o+.c tranh lua^.n
bi`nh dda(?ng, pha?i thu+o+ng lu+o+.ng, pha?i luo^n luo^n thay ddo^?i
nhu+~ng chu? tru+o+ng ma` da^n chu'ng kho^ng ba(`ng lo`ng. Va` mo.i
vie^.c la`m dde^`u pha?i tua^n theo hie^'n pha'p va` ddu+o+.c xa~
ho^.i kie^?m tra tho^ng qua he^. tho^'ng tho^ng ta^'n ba'o chi'.
Cha(?ng nhu+~ng ngu+o+`i la~nh dda.o pha?i bi. kie^?m tra nhu+~ng
co^ng vie^.c thuo^.c ve^` chu+'c na(ng cu?a ho. ma` co`n bi. theo do~i
ra^'t nghie^m nga(.t mo.i sinh hoa.t thuo^.c ve^` ddo+`i tu+ cu?a ho.
dde^? nga(n cha(.n ki.p tho+`i nhu+~ng vi pha.m thuo^.c ve^` dda.o
ddu+'c.

O+? nhu+~ng xa~ ho^.i va(n minh thi` ngu+o+`i ca^`m quye^`n bi. ra^'t
nhie^`u lua^.t le^. ca^u thu'c, tro'i buo^.c, la` ngu+o+`i ma^'t tu+.
do nhie^`u nha^'t, co`n da^n chu'ng thi` ddu+o+.c pha'p lua^.t ba?o
ve^. ddu? mo.i dda`ng, ca`ng i't bi. tro'i buo^.c ca`ng to^'t, ca`ng
co' nhie^`u tu+. do ca`ng to^'t. Chi? mo^.t xa~ ho^.i ddu+o+.c to^?
chu+'c nhu+ the^' thi` vi. tri' ca' nha^n mo+'i ddu+o+.c to^n tro.ng,
ngu+o+`i co' gia' tri. la` ngu+o+`i co' ca'i TO^I ma.nh me~, dda^`y
su+'c so^'ng, dda^`y sa'ng ta.o. Ne^n mo^~i ngu+o+`i dde^`u co' y'
thu+'c vun tro^`ng nhu+~ng ne't dda(.c sa('c cu?a rie^ng mi`nh, ca'i
ve? dde.p cu?a rie^ng mi`nh va` con cu?a cha'u tha`nh nhu+~ng gia
ddi`nh no^?i tie^'ng, nhu+~ng do`ng ho. no^?i tie^'ng la`m co^.t
cho^'ng cho mo^.t quo^'c gia.

Mo^.t che^' ddo^. ddo^.c ta`i khi pha?i ddo^'i ma(.t vo+'i nhu+~ng
bie^'n ddo^.ng lo+'n thu+o+`ng re^~ bi. nu+'t ra.n, tu+` nu+'t ra.n
dde^'n tie^u vong, tho+`i gian die^~n ra ra^'t nhanh vi` no' chi? co'
tru. ddo+~ la` quye^`n lu+.c cu?a mo^.t phe dda?ng, kho^ng co' tru.
ddo+~ ve^` tinh tha^`n cu?a ca? da^n to^.c. Mo^.t che^' ddo^. chi'nh
tri. to^`n ta.i to+'i non mo^.t the^' ky? hay mo^.t nu+?a the^' ky?
cu~ng la` la^u la('m, dda~ ta.o ra ma^'y the^' he^. a(n chung o+?
chung vo+'i no', sinh con dde? ca'i vo+'i no' ma` khi no' che^'t
kho^ng ai nho? ddu+o+.c mo^.t gio.t nu+o+'c ma('t, co' ngu+o+`i co`n
nha^~n ta^m dda.p le^n ca'i vu+`a che^'t ddo' ro^`i mo+'i tie^'p tu.c
bu+o+'c ddi, ddu? bie^'t ngu+o+`i ta dda~ xem no' nhu+ va^.t ba^'t
thu+o+`ng, la` qua'i thai, la` tai hoa., tho+`i the^' dda~ ba^'t
tha^`n xoa' bo? no' mo^.t ca'ch e^m di.u, kho^ng pha?i to^'n dde^'n
ma'u cu~ng la` mo^.t may ma('n phi thu+o+`ng.

Co' the^? ke^'t lua^.n, mo^.t che^' ddo^. chi'nh tri. ddu+o+.c xem la`
va(n minh hay la.c ha^.u, la` se~ to^`n ta.i la^u da`i hay chi? co'
ma(.t trong khoa?ng kha('c cu?a li.ch su+? la` tuy` thuo^.c va`o
cu+o+ng li~nh chi'nh tri. cu?a DDa?ng ca^`m quye^`n co' tha^.t su+.
to^n tro.ng nhu+~ng quye^`n cu?a con ngu+o+`i hay kho^ng, ca'c ca'
nha^n vo+'i nhu+~ng kha'c bie^.t, nhu+~ng pha?n u+'ng, nhu+~ng ba^'t
tua^n cu?a no' co' ddu+o+.c dda(.t o+? vi. tri' trang tro.ng trong
hie^'n pha'p hay kho^ng. Vi` tie^`m lu+.c tinh tha^`n cu?a mo.i ca'
nha^n ddu+o+.c vun xo+'i, ddu+o+.c pha't trie^?n trong tu+. do la`
ne^`n ta?ng vu+~ng cha('c nha^'t cu?a mo.i thie^'t che^' chi'nh tri..
Vi` co`n no' ta co' the^? vu+~ng tin se~ vu+o+.t qua mo.i so'ng gio'
ba^'t tha^`n cu?a tho+`i the^' dde^? ma~i ma~i tie^'n ve^` phi'a
tru+o+'c.

Vie^'t xong ta.i qua^.n Bo^'n Tha`nh pho^' Ho^` Chi' Minh nga`y
27/5/2006
Nguye^~n Kha?i

.

---

• Prev by Date: Ca`ng ngay ngu+o+`i My~ ca`ng tha^'y chi'nh nghi~a cu?a VNCH : Tie^?u bang Ohio chi'nh thu+'c co^ng nha^.n Co+` Va`ng!
• Next by Date: http://www.electronics-mac-sony.com/Nikon D300 12.3 Megapixel Digital Camera Shop price:€743.00
• Previous by thread: Ca`ng ngay ngu+o+`i My~ ca`ng tha^'y chi'nh nghi~a cu?a VNCH : Tie^?u bang Ohio chi'nh thu+'c co^ng nha^.n Co+` Va`ng!
• Next by thread: http://www.electronics-mac-sony.com/Nikon D300 12.3 Megapixel Digital Camera Shop price:€743.00
• Index(es):
  • Date
  • Thread

• Security
• UNIX
• Linux
• Coding
• Usenet

• Archive
• About
• Privacy
• Search
• Imprint

newsgroups.derkeiler.com  > Archive  > Soc  > soc.culture.vietnamese  > 2008-05