Biuletyn IPN - Zydzi w UB



Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej
nr 11/2005

KOMENTARZE HISTORYCZNE

KRZYSZTOF RZYSZTOF SZWAGRZYK, ZWAGRZYK, OBEP W WROCŁAWIU


ŻYDZI W KIEROWNICTWIE UB STEREOTYP CZY RZECZYWISTOŚĆ?


Problem udziału osób pochodzenia żydowskiego w kierownictwie
komunistycznego
aparatu represji, w tym zwłaszcza w Ministerstwie
Bezpieczeństwa Publicznego i jego terenowych organach, należy do
szczególnie drażliwych i skomplikowanych obszarów badawczych.
W toczącej się od kilkunastu już lat dyskusji na ten temat dominują
skrajne, wzajemnie wykluczające się poglądy, a używane w nich
argumenty
rzadko wspierane są danymi statystycznymi, opartymi na
analizie akt osobowych funkcjonariuszy UB1.

W opinii wielu Polaków gros kadry oficerskiej tajnej policji
politycznej w powojennej
Polsce stanowili Żydzi. Nie wnikając w przyczyny nadreprezentacji
Żydów i osób pochodzenia
żydowskiego w kierownictwie aparatu bezpieczeństwa w Polsce ani w ich
indywidualne
motywacje decydujące o podjęciu takiej służby, warto pamiętać, że po
wojnie stanowili oni
niespełna 1 proc. ludności Polski. Raporty podziemia
antykomunistycznego z lat 1945-
-1946 prezentowały katastroficzny wizerunek zniewolonego kraju, w
którym władzę mieli
przejąć Żydzi: ,,NKWD przy pomocy pozostałych Żydów urządza krwawe
orgie"2. [...] ,,Na
każdym kroku daje się odczuć ich [Żydów - K.S.] serdeczny stosunek do
Sowietów i odwrotnie
oraz popieranie ich tak przez Sowietów i PPR, jak i przez władze
administracyjne
i Bezpieczeństwa"3, [...] ,,Najważniejsze i materialnie najwięcej
popłatne placówki państwowe
są obsadzone Żydami. W administracji państwowej, w szkolnictwie
średnim i wyższym, w sądownictwie i w wojsku tkwią Żydzi na
nadrzędnych stanowiskach"4 [...] ,,Po wkroczeniu Armii
Czerwonej do Polski - Żydzi-komuniści, oddając się w zupełności jako
znawcy stosunków i terenu, na usługi NKWD byli [...] czynnikiem, który
najwięcej przyczynił się do masowych aresztowań, rozstrzeliwań,
deportacji, zwłaszcza członków polskiego ruchu niepodległościowego"5.

Podobne przekonanie o wyjątkowej pozycji Żydów w tworzeniu systemu
komunistycznego
w Polsce artykułowano także już po jego upadku: ,,[...] po roku 1944
rozpoczęły się
w Polsce krwawe rządy żydokomuny, wdrażane przy pomocy radzieckich
czołgów i bagnetów"
6, a Żydzi byli ,,pomocnikami rewolucji"7 ukrywającymi się pod
,,dobrymi, słowiańskimi
nazwiskami"8 i UB, w którym: ,,[...] kluczowe stanowiska zawsze
okupywali Żydzi"9.
Po 1989 r. historiografia wzbogaciła się o szereg tekstów, w których
zagadnienie to stało
się przedmiotem naukowych analiz na podstawie wiedzy z nieznanych
wcześniej i niedostępnych
źródeł archiwalnych. Szczególne miejsce w dyskusji zajął ogłoszony w
1992 r. artykuł
Krystyny Kersten Żydzi - władza komunistów. Podstawą argumentacji
autorki postulującej,
by ,,rozstać się z mitem głoszącym, że UB to Żydzi"10, była treść
notatki Bieruta z 21 listopada
1945 r., z której wynikać miało, że ,,[...] jesienią 1945 r. na 500
stanowisk kierowniczych
w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego Żydzi zajmować mieli 67,
czyli ponad
13 proc.", stanowiąc 1,7 proc. ogółu pracowników MBP (438 na 25,6 tys.
osób)11.
Krańcowo odmienne dane liczbowe przedstawił jesienią 1945 r. sowiecki
doradca przy
MBP płk Nikołaj Sieliwanowski, który w raporcie do Ludowego Komisarza
Spraw Wewnętrznych
Ławrientija Berii z 20 października 1945 r. informował: ,,[...] W
Ministerstwie Bezpieczeństwa
Publicznego pracuje 18,7 proc. Żydów, 50 proc. stanowisk kierowniczych
zajmują Żydzi. W I Departamencie tego Ministerstwa pracuje 27 proc.
Żydów. Zajmują oni
wszystkie stanowiska kierownicze. W Wydziale Personalnym - 23 proc.
Żydów, na stanowiskach kierowniczych - 7 osób. W Wydziale ds.
Funkcjonariuszy (inspekcja specjalna) -
33,3 proc. Żydów, wszyscy zajmują odpowiedzialne stanowiska. W
Wydziale Sanitarnym
MBP - 49,1 proc. Żydów, w Wydziale Finansowym - 29,9 proc. Żydów"12.
Jeszcze dalej w swoich ocenach posunął się w 1949 r. ambasador ZSRS w
Polsce Wiktor
Lebiediew, pisząc: ,,[...] w MBP poczynając od wiceministrów, poprzez
dyrektorów departamentów, nie ma ani jednego Polaka, wszyscy są
Żydami"13.

Treści raportów Sieliwanowskiego i Lebiediewa stały się także podstawą
opublikowanego
w 2001 r. tekstu Andrzeja Paczkowskiego Żydzi w UB. Próba weryfikacji
stereotypu14.
Trzecim, poza wymienionymi, elementem jego rozważań była zawartość
opracowanego w 1978 r.
do użytku wewnętrznego Informatora MSW o kadrach bezpieki, wydanego w
2000 r. przez
Klub Inteligencji Katolickiej w Lublinie, z przedmową Mirosława
Piotrowskiego15.
Sumując zawarte w Informatorze dane o narodowości funkcjonariuszy
centrali MBP,
A. Paczkowski obliczył, że na 447 kierowniczych stanowisk (bez
wojewódzkich UBP) 131
(29,6 proc.) zajmowały osoby, którym w rubryce narodowość wpisano
,,żydowska"16.
Jednym z ostatnich głosów w dyskusji nad narodowością kadr aparatu
bezpieczeństwa
był tekst pióra Augusta Grabskiego podważającego nie tylko sens
prowadzenia takich badań,
ale i przypisującego osobom biorącym w nich udział fobie
narodowościowe: ,,[...]
wśród (neo)endeckich tropicieli pochodzenia etnicznego funkcjonariuszy
państwowych i partyjnych pierwszych lat Polski Ludowej szczególne
zainteresowanie budzi resort bezpieczeństwa. Jest on [...] też
najmocniej osadzony w wyobrażeniach społecznych jako zdominowany przez
Żydów". Zdaniem autora: ,,Akcentowanie przez niektórych prawicowych
publicystów i historyków obcego etnicznie pochodzenia części osób w
aparacie Polski Ludowej w sytuacji braku odmienności ich polityki od
ogólnej polityki PPR prowadzi do wniosku, że zabieg
taki jest jedynie funkcją ich rasistowskich uprzedzeń"17.


Cel i kryteria badań

Dla ustalenia danych liczbowych mówiących o narodowości kierownictwa
aparatu bezpieczeństwa
w Polsce w latach 1944-1956 niezbędne jest określenie celu prowadzenia
badań oraz ustalenie kryteriów, na których podstawie analizę taką
można przeprowadzić.
Celem zaś jest ustalenie, jaką część kierowniczej kadry stanowili
Żydzi i osoby pochodzenia
żydowskiego, zajmujący obok Białorusinów, Polaków, Rosjan i Ukraińców
najwyższe
stanowiska w tej instytucji. Wbrew twierdzeniom o braku możliwości
dokonania takiej
statystyki18 samo podjęcie próby, z naukowego punktu widzenia, staje
się niezbędne. Bez
niej trudno bowiem wyobrazić sobie powstanie ,,portretu zbiorowego"
środowiska MBPUB,
z wszelkimi dającymi się zidentyfikować jego charakterystycznymi
cechami, takimi
jak pochodzenie społeczne, wiek, wykształcenie, przynależność
partyjna, przeszłość okupacyjna
czy narodowość.

Wydaje się, że jednym z zasadniczych powodów występowania odmiennych
ocen zagadnienia
jest stosowanie różnych kryteriów przynależności narodowościowej. Jego
wyznacznikami
- w zależności od indywidualnych wyborów badacza - bywają więc
(traktowane
łącznie lub wybiórczo): brzmienie imienia i nazwiska, imiona rodziców,
wyznanie czy też
niekiedy wpis dokonany w ankiecie personalnej w rubryce ,,narodowość".
Sporo komplikacji wprowadza konieczność określenia narodowości Żydów-
komunistów.
Tomasz Gross twierdzi nawet, że ,,Komuniści pochodzenia żydowskiego
[...] pracowali
w bezpieczeństwie jako komuniści, a nie jako Żydzi czy Polacy albo na
przykład Gruzini,
i na uwadze mieli nie żydowskie interesy, ale interesy władzy
ludowej"19. Konkludując -
człowiek stający się komunistą miałby automatycznie tracić swą
przynależność narodowościową.

Takie kryterium budzi jednak pytania, czy traci ją bezpowrotnie, czy
też z chwilą
zmiany swych poglądów zyskuje szansę na jej odzyskanie? Pytania o tyle
zasadne, że niemała
liczba pracujących w UB komunistów pochodzenia żydowskiego w czasie
kolejnych
fal emigracji lat 1956-1957 i 1968-1969 gruntowanie zrewidowała swoje
dotychczasowe
poglądy polityczne, porzucając komunizm i jego ideologię.
Równie trudny - o ile nie nierozwiązywalny - jest problem
samoidentyfikacji narodowej.
Część oficerów pochodzenia żydowskiego zerwała związki z korzeniami
rodzinnymi na długo
przed wybuchem II wojny światowej. Samych siebie uznawali za świeckich
Polaków
o liberalnych poglądach20, prezentując przy tym niejednokrotnie silne
związki emocjonalne
z Polską. Ci też najczęściej i najchętniej decydowali się na zmianę
imion i nazwisk, uznając
ten krok za naturalne następstwo dokonanego już wyboru. Szczególnie
bolesnym doświadczeniem dla tej grupy były wydarzenia lat 1967-1968,
gdy w wyniku rozpętanej
antysemickiej nagonki usilnie doszukiwano się pochodzenia żydowskiego
nawet u tych,
którzy nie znali słowa w języku swoich przodków.

Źródła

Podstawą analizy są dane zawarte w opracowanym w 1978 r. Informatorze
MSW o kadrach
bezpieki oraz wcześniejsze zapisy znajdujące się w aktach osobowych
pracowników
aparatu, pochodzące głównie z własnoręcznie wypełnianych ankiet
specjalnych i życiorysów.
Wydawać by się mogło, że powstający w latach siedemdziesiątych
Informator opracowany
został na podstawie zawartości akt osobowych funkcjonariuszy i jest
zbiorczym podsumowa-
niem zawartych w nich treści. Dość liczne różnice pomiędzy oboma
źródłami pozwalają przypuszczać,że w pracach nad pierwszym z nich,
przynajmniej w zakresie określenia narodowości,
korzystano z innych, nieznanych dotąd materiałów. W każdym razie dane
umieszczone
w aktach osobowych w rubrykach ,,narodowość" nie zawsze były tożsame z
narodowością
uwidocznioną w Informatorze. Być może, ostateczna decyzja w tej
delikatnej z natury kwestii
wynikała z otrzymanych przez pracowników Biura ,,C" wytycznych
politycznych.
Narodowość żydowską przypisano na przykład Aleksandrowi Dyszko-
Wolskiemu, będącemu
wprawdzie synem Abrahama i Baszewy z d. Goldwasser (oboje wyznania
mojżeszowego),
lecz posiadającemu w aktach osobowych wpis: narodowość: polska,
wyznanie ewangelicko-
reformowane21. Za Żyda uznano również byłego dyrektora Departamentu
Więziennictwa MBP Dagoberta Łańcuta, syna Maksymiliana, wyznania
rzymskokatolickiego,
i Sabiny z d. Łapówkier22.

Akta osobowe z reguły informują o polskiej narodowości funkcjonariuszy
,,bezpieki",
nawet gdy oficerowie nosili typowo żydowskie imiona i nazwiska, np. w
aktach Józefa Arskiego
(Mordechaja Flaksmana)23, Mieczysława (Mojżesza) Baumaca24, Michała
Drzewieckiego
(Maurycego-Arona Holzera)25, Artura Nowaka (Abrahama Lernera)26,
Henryka
Piaseckiego (Izraela-Chaima Pessesa)27 czy Czesława (Chaskiela)
Ringera28.
Jedynie w nielicznych przypadkach kierujący aparatem przyznawali się
do narodowości
żydowskiej; przykłady: Adama Bienia29, Leona Fojera30, Michała
Hakmana31, Edwarda
Kaleckiego32, Mieczysława Mietkowskiego33, Zygmunta Okręta34, Leona
Rubinsteina35,
Józefa Światły36, Michała Taboryskiego37.

Poza Tadeuszem Diatłowieckim38 i Bernardem Koniecznym39, ujawniającymi
wyznanie
mojżeszowe, wszyscy inni w rubryce wyznanie wpisywali ,,bezwyznaniowy".

Statystyka

Przykłady interpretacji przynależności narodowościowej opartych na
głoszonych przekonaniach
politycznych lub osobistych deklaracjach funkcjonariuszy stanowią
istotną przesłankę
do wyrażenia wątpliwości w możliwość sformułowania obiektywnego
stwierdzenia - kto
jest (był) lub kto nie jest (był) Żydem. Konstatacja ta nie oznacza
wszakże, że nie istnieją
także kryteria pozwalające na identyfikację osób pochodzenia
żydowskiego. Bez względu
na brzmienie imienia i nazwiska, światopogląd i obraną drogę życiową,
będą nimi oficerowie,
których rodzice byli narodowości żydowskiej.

Analizie poddano zawartość Informatora MSW oraz akt osobowych 450 osób
zajmujących
kierownicze stanowiska w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego oraz
249 z Komitetu
do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, uzupełnioną o dane zaczerpnięte z
innych
źródeł40. Jak pokazują jej wyniki, w latach 1944-1954 na 450 osób
pełniących najwyższe
funkcje w MBP (od naczelnika wydziału wzwyż) 167 było pochodzenia
żydowskiego
(37,1 proc.). Po likwidacji MBP w 1954 r. w powstałym na jego miejsce
Kds.BP liczba ta
zmalała do 86 kierowniczych stanowisk (34,5 proc.). W tym czasie (1944-
1956) wśród
107 szefów i zastępców szefów wojewódzkich UB/UdsBP pochodzenie takie
miało 22 oficerów
(20,5 proc.). Po uwzględnieniu innych wysokich stanowisk wojewódzkich
UB/UdsBP:
naczelników i zastępców naczelników wydziałów wynika, że najwięcej
osób pochodzenia
żydowskiego znalazło się w strukturach aparatu bezpieczeństwa w
województwach: szczecińskim
(18,7 proc.), wrocławskim (18,7 proc.), katowickim (14,6 proc.),
łódzkim
(14,2 proc.), warszawskim (13,6 proc.)41, gdańskim (12,0 proc.) i
lubelskim (10,1 proc.).
W pozostałych województwach odsetek ten wynosił średnio ok. 7 proc.,
osiągając najniższy
poziom w woj. zielonogórskim (3,5 proc.)42.
W świetle zaprezentowanych danych statystycznych teza o dużym udziale
Żydów i osób
pochodzenia żydowskiego w kierownictwie UB sformułowana została na
podstawie prawdziwych
przesłanek i jako taka odzwierciedla fakt historyczny. Wyniki badań
nie przynoszą
jednak odpowiedzi na pytanie: w jakim stopniu liczby mogą stanowić
argument w toczącej
się już od wielu lat silnie emocjonalnej dyskusji?





1 Głos w tej sprawie zabrali m.in.: A. Kainer, Żydzi a komunizm,
,,Krytyka" 1992, nr 15;
M.J. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy 1918-1955. Współistnienie-zagłada-
komunizm, Warszawa
2000; K. Kersten, Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd 1939-
1968, Warszawa 1992;
A. Grabski, Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944-1949),
Warszawa 2004;
J.T. Gross, Upiorna dekada. Trzy eseje o stereotypach na temat Żydów,
Polaków, Niemców
i komunistów 1939-1948, Kraków 1998; I. Hurwic-Nowakowska, Żydzi
polscy (1947-1950).
Analiza więzi społecznej ludności żydowskiej, Warszawa 1996; A.
Paczkowski, Żydzi w UB.
Próba weryfikacji stereotypu [w:] Komunizm - ideologia, system,
ludzie, red. T. Szarota, Warszawa
2001; K. Szwagrzyk, Kwestia przynależności narodowościowej i służbowej
kierownictwa MBP
i wrocławskiego WUBP w latach 1945-1954, ,,Zeszyty Historyczne WiN-u"
2000, nr 14. Dane
o narodowości kadr znaleźć można także w pracach: W. Dubiańskiego, A.
Dziuroka, Kadra
kierownicza rzędów bezpieczeństwa w województwie śląskim w latach 1945-
1946 [w:] ,,Zwyczajny"
resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944-1956, Warszawa 2005; D.
Iwaneczki,
Urząd Bezpieczeństwa w Przemyślu 1944-1956, Rzeszów 2004; Z.
Nawrockiego, Zamiast wolności.
UB na Rzeszowszczyźnie 1944-1949, Rzeszów 1998; L. Piłata, Struktura
organizacyjna
i działalność Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w
Lublinie 1944-1945, ,,Studia
Rzeszowskie" 1999, t. 6; K. Rokickiego, Aparatu obraz własny. Analiza
wykresów porównawczych
dotyczących kadry aparatu bezpieczeństwa publicznego w latach 1944-
1955 [w:] ,,Zwyczajny"
resort...; J. Żelazko, Kadra kierownicza Wojewódzkiego Urzędu
Bezpieczeństwa
Publicznego w Łodzi 1945-1956 [w:] ibidem oraz książce Rok pierwszy.
Powstanie i działalność
aparatu bezpieczeństwa publicznego na Lubelszczyźnie (lipiec 1944 -
czerwiec 1945), oprac.
zespół, wstęp i przewodniczenie zespołowi S. Poleszak, Warszawa 2004.

2 Meldunek komendanta Okręgu AK Białystok do centrali z 21 I 1945 r.
[w:] Armia Krajowa
w dokumentach 1939-1945, t. V, Ossolineum 1991, s. 251.

3 Sprawozdanie informacyjne Zarządu Głównego WiN z kwietnia 1946 r.
[w:] ,,Zrzeszenie
Wolność i Niezawisłość w dokumentach", t. I, Wrocław 1997, s. 454.
4 Sprawozdanie Zarządu Głównego WiN za czerwiec 1946 r., ibidem, s.
622.
5 Memoriał WiN do Organizacji Narodów Zjednoczonych, ibidem, t. II, s.
85.
6 J. Pelc, Bez kamuflażu. Żydzi w nomenklaturze PRL, ,,Nasz los" 1995,
nr 9 (17).
7 L. Żebrowski, Żydzi w UB, ,,Nasz los" 1995, nr 7-8.
8 Ibidem.
9 H. Pająk, S. Żochowski, Rządy zbirów 1940 -1990, Lublin 1996, s. 140-
141.
10 K. Kersten, Żydzi - władza komunistów [w:] eadem, Polacy..., s. 84.
11 Ibidem, s. 83-84.
12 Teczka specjalna J.W. Stalina. Raporty NKWD z Polski 1944-1946,
wybór i oprac. T. Cariewskaja,
A. Chmielarz, Warszawa 1998, s. 421.
13 Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949-1953, Warszawa
2000, s. 46.
14 A. Paczkowski, Żydzi...
15 M. Piotrowski, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem.
Służba Bezpieczeństwa
w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978 - Centrala,
Lublin 2000.
16 A. Paczkowski, Żydzi..., s. 197.
17 A. Grabski, Działalność..., Warszawa 2004, s. 33-34.
18 K. Kersten, Żydzi - władza komunistów..., s. 82.
19 J.T. Gross, Upiorna..., s. 93-94.
20 M.J. Chodakiewicz, Żydzi i Polacy..., s. 433.
21 IPN 0193/1180, Akta osobowe Aleksandra Dyszko-Wolskiego.
22 IPN 0193/3061, Akta osob. Dagoberta Łańcuta.
23 IPN 0193/7717, Akta osob. Józefa Arskiego.
24 IPN 0193/9014, Akta osob. Mieczysława Baumaca.
25 IPN 0604/195, Akta osob. Michała Drzewieckiego.
26 IPN 0604/2, Akta osob. Artura Nowaka.
27 IPN 0193/7015, Akta osob. Henryka Piaseckiego.
28 IPN 0193/7005, Akta osob. Czesława Ringera.
29 IPN 0193/8919, Akta osob. Adama Bienia.
30 IPN 0193/8652, Akta osob. Leona Fojera.
31 IPN 0194/1722, Akta osob. Michała Hakmana.
32 IPN BU 698/1411, Akta osob. Edwarda Kaleckiego.
33 IPN 0193/7004, Akta osob. Mieczysława Mietkowskiego.
34 IPN 0194/1077, Akta osob. Zygmunta Okręta.
35 IPN 0193/7007, Akta osob. Leona Rubinsteina.
36 IPN 0193/7549, Akta osob. Józefa Światły.
37 IPN 0193/7033, Akta osob. Michała Taboryckiego.
38 IPN 0193/73399, Akta osob. Tadeusza Diatłowieckiego.
39 IPN 0194/2390, Akta osob. Bernarda Koniecznego.
40 M.in.: IPN 0397/397, Notki biograficzne niektórych emigrantów do
Izraela, MSW, Biuro
Paszportów i Dowodów Osobistych, 1970.
41 Łącznie WUBP i UBP dla m.st. Warszawy.
42 Dane z przygotowanej do druku książki Aparat bezpieczeństwa w
Polsce. Kadra kierownicza,
t. I (1944-1956), red. K. Szwagrzyk.
UB

.