There's no place like home

THERE'S NO PLACE LIKE HOME


Quan estós hart d'espiar la mar deu pont de l'Ile de Beauté
estant, e com començava d'escurejar e de har hred, qu'anès tau
ton crampòt e que lejós, un còp de mei, la letra de la sòr.
« Car Angelo,
Qu'èm tots a esperar que'ns telefònes tà nse díser quan
arribaràs. Qu'avem hèit afranquidas a perpaus deu ton ostau :
qu'avem escrivut au prefècte e qu'esperam ua responsa tà lèu. A
l'entant, que'ns harà gai de t'aubergar. Non te'n des, tot que
s'arranjarà. E apèra'ns !
Hèra la toa,
Fedora »
E qu'i pensàs un còp de mei, a tota aquera hèita. Qu'avès
crompat, cinc ans abans, ua maison a Domusnovas tà i anar passar las
vacanças ; e que comptavas qu'atau, quan te retirèsses, que podoras
demorar au vilatge. Mes, malaja ! en genèr d'aquesta annada lo maire
que l'avè requisicionada, en alegant qu'èra inabitada, entà'i
lotjar ua familha qui avè devut deishar lo son ostau per problèmas
d'igiène. E despuish ençà, qu'i demoravan, e enqüèra, shens
pagà't briga de loguèr. E tu, adara, qu'èras retirat, e que
te'n tornavas tà la tèrra deus davancèrs, mes peu moment ne
poderés pas estar a casa. Lo gai de tornar que's mesclava dab drin
d'amarum. Tant de temps avè qui esperavas aqueth moment ! Mes que
non te'n davas guaire. Fedora que t'acertava que tot que
s'arrangère lèu.


L'endematin, lo batèu qu'arribè a Porto Torres. Fatigat per'mor
de non pas aver dromit plan, qu'anès tà la gara e, apuish un moment
d'esperada, que pugès hens lo trin.
De la frinèsta enlà, que tornès véder, taus com èran l'an
d'abans, aqueras sèrras quasi peladas, on n'i pravavan que
quauques matas e arbilhons, de la Sardenha. Com tot an, que baishès
deu trin a Decimomannu e, com tot an, que t'i atendèn : Fedora, lo
son marit Gino, los lors hilhs Italo e Mario.
Que hiquètz los bagatges hens lo cròfe de l'auto e qu'anètz tà
Domusnovas. A l'entrada deu vilatge, un còp passats los murales «
Vota sardu », que vedós dus mainatges davant la toa maison. Que
portavan pelhas en borlas. « Que son los mainats deus Careddus, los
qui demoran a la toa maison », ce't disó Fedora.
Que t'installès en çò de Fedora e Gino. Los dias que s'escorrèn
a plaser e dab serenitat. Qu'èra l'estiu, qu'i hasè miélher
dromir qu'auta causa. Fedora que t'ac avè dit e tornat díser : «
Dinc a que tot e s'arrange, que't pòdes estar ací, com d'autes
còps. »


Mes un matin, que't lhevès de cap a dètz òras e que la trobès
sola a la cosina, a plorar de hiu en dant segotits dab las espatlas e
los pès. « Fedora, ce'u demandès, qu'as ? » Purmèr ne podó
pas parlar ; a la fin finala, que l'apatzès dab mots e gèstes de
consolacion e que s'esloishè : Giulia, l'amiga d'Italo,
qu'èra embarrassada. Los sons parents qu'avèn telefonat de
d'òra aqueth matin. La gojata n'avè pas que dètz-e-sèt ans.
Qu'i devè aver un maridatge, ç'avèn dit, o autament qu'i avora
gran batsarra. Que gahès a Fedora per las duas mans, que la hasós
sortir de la cosina entau casau, e que la hasós assède's sus ua
cadièra. Que continuès de har-t'i a l'aconortar, a l'apatzar.


E puish, un aute matin, en te lhevant, que'u trobès la cara barrada.
Que t'espiava de viscòrn e, quan estotz sols, quan Gino estó sortit
tà la pesca e Italo e Mario tà Iglesias, que la volós parlar, mes ne
t'en deishè pas lo temps e que parlè purmèr que tu. « De't
díser çò qui t'èi a díser que m'esgarrausha lo còr, e't
declarè, mes que t'ac èi a díser, puishque n'ac as pas comprés
solet. » E que t'expliquè qu'Italo èra au chaumatge, que peu
moment ne calè pas tròp comptar que trobèsse un tribalh e que donc,
peu moment, eth e Giulia, un còp maridats, viverén aquiu, en çò de
Gino e Fedora, per'mor n'averén pas los sòs tà pagar un loguèr
e que los parents de Giulia, a Iglesias, n'avèn pas plaça entad
eths. Lavetz, que't devès har anar tà recuperar la toa maison,
per'mor qu'en çò de la sòr non i podoras mei demorar. E Fedora
que horní : « Depisi andai a sa prefettura su prusu prestu possibili
po che fazzanta in pressi po recuperai sa domu tua »
Beròi estomagat qu'estós, mes quan arretornès, que devós
con·hessar que la sòr avè rason. Hens quate mes ne t'èras pas
briga ocupat d'aqueth ahar ; que se n'anava temps. Qu'anès tà
la toa crampa - la qui seré lèu la d'Italo e Giulia -, que't
vestís de plan, que't rasès au ras de la pèth e qu'anès tà la
plaça deu vilatge gahar lo purmèr autobús tà Cagliari. Arribat qui
estós a la capitala, que la hasós tà la prefectura, Piazza Palazzo,
qu'i passès duas òras a esperar, e a la fin finala que't disón
que la letra de Fedora au subjèct deu ton ostau no's brombavan pas
de l'aver jamei recebuda e que't conselhavan de tornar escríver,
en recomandat. Que tornès tà Domusnovas dab l'esperit en susmauta.
Italo e Giulia que's maridavan en un mes.


L'endematin, Fedora que't desvelhava en entrant hens la crampa e en
te díser, quasi en cridant « Espia ! Espia açò ! » Qu'avè a la
man lo jornau, L'Unione Sarda, deu dia. Qu'aluquè la lutz e
que'u te balhè tà léger. Ne podès pas créder çò qui avès
davant los uelhs :
« DOMUSNOVAS. Storie di casa e di ordinaria disorganizzazione pubblica
a Domusnovas. Un uomo, Angelo Casu, rientra dalla Francia e scopre che
la sua casa gli è stata requisita dal Comune per allogiarvi una
famiglia. E fra poco sarà un senza tetto : la sorella non può più
ospedarlo.
La vicenda inizia il 20 gennaio di quest'ano quando... », etc.
Las questions que s'en·honilhèn hens lo ton cap : Quin ac an sabut
? Perqué ac an publicat ? E puish, que disós a Fedora : « Escota,
adara que vas estar un escandale, lavetz lo maire que'm deverà
tornar l'ostau ! Que ns'arranja en tot e per tot, que se n'i
parle au jornau, non ? » E Fedora : « Praube de tu, Angelo ! Que non
comprenes arren ! Perqué credes qu'ac publican ? Pas entà
t'ajudar, aquò non que pòdes créder ! Lo Prefècte sol que pòt
anular la decision deu maire. Los de la Prefectura qu'an devut har
quauque manipòli dab los jornalistas tà desconsiderar lo maire. Be
sabes qu'ei deu P.D.S. Tà jo que van enqüèra deishar córrer tà
que tot lo monde e digan : uèra, aqueth praube tipe qu'ei shens
maison per la fauta deu maire ! Ne vas pas enqüèra recuperar lo ton
ostau, que'n pòdes estar segur... Que t'averàs a cercar un
apartament a Iglesias o a Cagliari... » Que't metós a cridar com un
perdut.


Ceremonia d'aur e d'argent a Iglesias. Giulia qu'ei suberbèra.
Qu'ei petita de talha, lo nas qu'a agut e lo cap moret, com hèra
de sardes. Qu'a plan dissimulat lo secret de la familha darrèr ua
rauba immaculada. Italo tanben qu'ei elegant, quan i averà en eth
quauquarren d'emprontat. Se m'èri maridat deu temps qui èri en
França, e't metes a pensar... « Angelo ! E vienes ? Amaneja't !
» Ua fila d'autos que se'n van tà Sa Cardiga e Su Schironi, lo
renomat restaurant au ras de la Maddalena. Lo cap que't viroleja :
qu'as tròp bevut. Qu'ès pujat dab los parents de Giulia e, deu
frineston enlà, que vedes los eucxaliptes a s'estremar tà deishar
passar las autos. Que deishatz Domusnovas a man esquèrra e que seguitz
l'autovia 130 dinc au cairehorc de Villaspeciosa, puish que passatz
per Uta e Macchiareddu. E purmèr de véder la mustra deu restaurant,
que vedes las autos parcadas e que sabes qu'ètz arribats. Que
sòrtes de l'auto e com vas entrar dab los autes e començar la
hartèra, ua idea que't travèrsa lo cap, ambreca. Que l'arrecussas
e qu'entras. « Assèd-te », ce ditz Fedora en t'avançant ua
cadièra. Que't serveish tres veirolets de vin adarron, e tu, tan mei
e beves, mei que pensas a la trista crampeta qui as trobat en un aule
otèl de Cagliari, en atendent d'aver un apartament. E puish,
l'idea que torna, escosenta, chacanta, non la te pòdes mei tirar deu
cap, e a la fin finala non te'n pòdes mei : que demandas a Gino de
t'amiar tà Cagliari. Tots que t'increpan : « Qu'ei noça uei,
Angelo ! N'ei pas tot dia qui'n hèm ua ! Qu'as a demorar dab
nosautes ! » Que'us respones per ua mensonja, de qu'as hèra de
mau de vente e que't vòs anar ajacar : « Qu'èi ua gastroenteriti
pàrii ! Que n'èi dejà avut, quan èri en França... » A sobras de
pleitejar, que'us convences. Que sòrtes dab Gino, que pujatz en la
soa auto e que t'amia tà Cagliari, quan harà drin lo mus. De
l'otèl que telefònas a la gara tà demandar los oraris. Qu'as
juste lo temps. Qu'arrecaptas los ahars en la maleta, que hès aperar
un taxi per un emplegat e, apuish dètz minutas, qu'ès a la gara.


Deu trin enlà, qu'espias lo paisatge com tres mes au davant, quan
arribès. E que't dises que non, n'ès pas a casa ací. N'ei pas
aqueste país lo ton. Non pòdes adméter çò qui t'ei aparit, non
pòdes adméter d'aver un ostau e de dever logar ua crampa d'otèl,
non pòdes adméter arren de tota aquesta istòria. E puish, en aquesta
Sardenha on ès vadut, on as viscut lo temps de quan èras mainatge,
non t'i reconeishes pas. Apuish tant de temps passat en França,
qu'i ès un estrangèr.
E quan sias tornat a Lyon, que seràs un estrangèr parièr. Que
t'aperaràn, com abans, « l'italian ». Que pòdes anar on que
sia, estrangèr que seràs tostemps.


En arribant a Tolon lo dimèrcs matin - qu'as devut aténder un
batèu tres dias a Porto Torres -, un còp baishat de l'escala, que
caminas suu cai de cap a la coa deus taxis tà'n préner un e anar
tà la gara. De tant qui't pesa la maleta, que t'estangas un moment
e que la pausas per tèrra. E que vedes, drin mei enlà, ua auto verda,
viscornuda dab dehens... sheis personas, duas davant e duas darrèr !
N'as pas jamei vist aqueth modèle.
Mavut per la curiositat, que te n'aprèssas e qu'i vedes, en un
autocolant sus la pòrta deu cròfe, duas letras : PL.
PL ? Ne seré pas au mensh lo Portugau ? Mes totun, aquera auto... Que
deu estar la Polonha. Qu'ei lo purmèr còp qui vedes ua auto
polonesa. E que't brombas çò d'entenut a la telé : la caduda de
la muralha de Berlin, la revolucion, pacifica o non, hens tots los
país de l'Èst.
Polonés, Checoslovaques, Hongarés : doman que n'i averà a fanègas
a's passejar per la França.
Lavetz, que gahas la maleta e, quasi en córrer, que vas tau taxi tà
que se te n'empòrte tau trin, e lo trin, tà Lyon.
Tà casa.

.